Göz merceği hastalıkları: Sık görülen göz hastalıkları ve görme yeteneği üzerindeki etkileri

Gözün elastik merceği, dinlenme durumunda 9 ila 10 mm çapında ve yaklaşık 4 mm kalınlığındadır; doğrudan göz bebeğinin arkasında, vitreus ve iris arasında yer alır. Uzun ve ince mercek liflerinden oluşur. Merkezinde lens çekirdeği bulunur. Çekirdeği, lens kabuğu çevreler.

Göze çarpan ışık, mercek içinde kırılır ve gözün iç tabakasına az ya da çok net bir görüntü yansıtır. Görme siniri, bu uyarıları beyne iletir.

Bu nedenle, göz merceğinin eğriliğindeki değişiklik, gözün yakın ve uzak odaklanmasını belirler. Merceğin uyum sağlamasının amacı, görüntüyü retinaya mümkün olduğunca net bir şekilde yansıtmaktır.

Bir merceğin çalışma prensibi: Işığın kırılması ve belirli bir noktaya yansıtılması

Yakına odaklanma

Siliyer cismin dış tarafında siliyer kas (Musculus ciliaris) bulunur. Uzak odaklamadan yakın odaklamaya geçişte (yakın akomodasyon), göz merceğini siliyer cisimle birleştiren elastik zonula lifleri gevşer. Mercek, yüksek esnekliği sayesinde küresel bir şekle bürünür. Gelen ışığı kırarak retinaya net bir görüntü yansıtır.

Uzak akomodasyon

Yakın odaklamadan uzak odaklamaya (uzak akomodasyon) geçiş sırasında siliyer kas gevşer, zonula lifleri gerilir. Bu gerilme nedeniyle göz merceği düzleşir. Eğriliğin azalmasıyla, (daha uzak mesafede bulunan) nesneden gelen ışık daha zayıf bir şekilde kırılır. Retinada oluşan net görüntü, bu düzleşme sayesinde ortaya çıkar.

Göz merceğinin geçen ışığı ne kadar yoğunlukta kırdığını, dioptri (dpt) birimi gösterir. Merceğin yakın ve uzak odaklamaya uyum sağlama yeteneği, ergenlik çağında zaten azalmaya başlar. Yaşam boyunca göz merceğinin çekirdeği sertleşir ve mercek esnekliğini kaybeder (yaşlılık miyopisi).

Yaşlılık uzak görüşlülüğü (presbiyopi) bir hastalık değildir. Göz merceğinin işlev kaybı nedeniyle, yakın nesneleri net görmek giderek zorlaşır. Okuma gözlüğü, yaşlılık uzak görüşlülüğünü düzeltir.

Görme yetisinin yıllar boyunca yavaşça ve kademeli olarak bozulmasıyla birlikte, hasta gözlerinin önünde bir sis perdesi olduğunu hisseder. Hastalar, aydınlık ve karanlığı ve gelen ışığın yönünü ayırt edebilirler.

Sağlıklı bir gözün görüşü (solda), yanında katarakt hastası bir gözün görüşü

Alacakaranlık, gün ışığına kıyasla mercek için daha az sorun yaratır; çünkü ışık koşulları kötüleştiğinde göz bebeği genişler ve böylece merceğin bulanıklığı “görmezden gelinebilir”.

Buna karşın güneş ışığı ve diğer güçlü ışık kaynakları, bulanıklaşmış göz merceğinde dağınık bir şekilde kırılır ve göz kamaşmasına neden olur. Bu nedenle, hastaların güneş gözlüğü takması veya parlak ışıktan kaçınması tavsiye edilir.

Yaşlılık kataraktı

Yaşlılık kataraktı (Cataracta senilis), %90 oranla en sık görülen türdür. Doğal yaşlanma sürecinin bir sonucu olarak, göz merceğindeki metabolik süreçler sürdürülemez hale gelir. Bu katarakt türünün gelişmesine sadece enzim değişiklikleri ve beslenme bozuklukları değil, aynı zamanda ultraviyole ışık da katkıda bulunur.

Yaşlılık kataraktında hastalık seyri farklı aşamalara ayrılır:

• Erken evre katarakt (Cataracta incipiens)

Erken aşamada, yani kataraktın başlangıcında (Cataracta incipiens), hasta göz merceğinde neredeyse hiç rahatsızlık vermeyen bir bulanıklık fark eder.

• İleri Evre Katarakt (Cataracta provecta)

Göz merceğindeki artan bulanıklıklar, ilerlemiş katarakt (Cataracta provecta) aşamasında ortaya çıkar ve bulanıklaşan gözle görmeyi zaten engeller.

• Olgun Katarakt (Cataracta matura)

Olgun katarakt (Cataracta matura) evresinde göz merceğindeki bulanıklıklar o kadar ilerlemiştir ki, hasta artık sadece ışık ve gölgeyi algılayabilir.

Bir başka komplikasyon ise hastanın göz merceğinin şişmesidir. İrisin itilmesi, glokomda olduğu gibi gözde akut göz içi basıncı artışına (glokom krizi) neden olabilir.

• Aşırı olgun katarakt (Cataracta hypermatura)

Bulanıklığın son aşamasında, göz merceğinin kabuğu sıvılaşır ve sert mercek çekirdeği aşağıya doğru çöker. Göz merceğinin yer değiştirmesi (lens ektopisi olarak da bilinir), gözün sinir liflerini tahrip eden glokoma (yeşil göz hastalığı) ile sonuçlanabilir.

Travmatik Katarakt

Bir yaralanma sonucu göz merceğinin bulanıklaşması da edinilmiş katarakt türleri arasındadır. 

Sebebe göre farklı isimlerle anılır:

• Kontüzyon kataraktı: Göze atılan bir kartopu gibi göz çürükleri sonucu oluşur
• Isı kataraktı: Şiddetli ısı etkisiyle oluşur
• Yıldırım kataraktı: Yüksek gerilim kazaları sonucu oluşur
• Işın kataraktı: İyonlaştırıcı ışınların etkisiyle oluşur
• Ateş körlüğü: Kızılötesi ışınların etkisiyle oluşur

Başka bir hastalığın sonucu olarak ortaya çıkan eşlik eden katarakt

Bazı hastalıklar da kataraktın nedeni olabilir: Şeker hastalığı (diabetes mellitus), metabolik hastalıklar ve çeşitli böbrek, cilt ve kas hastalıkları görme yeteneğini olumsuz etkiler ve kataraktı bir eşlik eden hastalık olarak beraberinde getirir.

Göz merceğinin bulanıklaşması, tedavi ile durdurulabilir ancak geri döndürülemez. Göz ameliyatlarından sonra veya diğer göz hastalıklarında da göz merceği bulanıklaşabilir: Örneğin, iris iltihabından sonra veya kortizon gibi ilaçların uzun süreli kullanımında.

Kataraktın Teşhisi ve Tedavisi

İleri evre katarakt, teknik cihazlar kullanılmadan da fark edilebilse de, göz merceğinin bulanıklığı, göz bebeği genişletildikten sonra yarık lamba muayenesi ile teşhis edilir.

Şerit ışık muayenesi

İlaç tedavileri kataraktı tedavi edemez. Bu nedenle görme yetisinin geri kazanılması için katarakt ameliyatı gereklidir. Bu ameliyatta bulanıklaşmış göz merceği yeni bir yapay mercek ile değiştirilir.

Ameliyat yöntemleri, riskler ve ameliyat sonrası bakım

En yaygın ameliyat yöntemleri şunlardır:

• Intrakapsüler lens ekstraksiyonu

İntrakapsüler lens ekstraksiyonunda, gözdeki doğal lens çıkarılır. İntrakapsüler lens ekstraksiyonu genellikle kronik iltihaplanmalarda kullanılır. Bu yöntemde ortaya çıkabilecek ciddi bir uzun vadeli komplikasyon, retina dekolmanıdır.

• Ekstrakapsüler lens ekstraksiyonu

En sık uygulanan yöntem ekstrakapsüler lens ekstraksiyonudur. Bu işlemde arka lens kapsülü gözde kalır. Cerrah sadece ön lens kapsülünü ve göz merceğindeki bulanıklaşmış kısmı çıkarır.

Bazen ameliyat sonrasında göz merceğinde yeniden bulanıklıklar ortaya çıkabilir. Bunun nedeni, göz bebeği açıklığının yeniden tıkanmasına yol açan kapsül kalıntılarıdır. Bu ikincil katarakt, lazer tedavisi ile tedavi edilir. Takılan yapay mercek, doğal mercek gibi esnek değildir. Bu nedenle gözün eğriliğine uyum sağlayamaz. Eksik kırılma gücü, kontakt lensler veya gözlüklerle dengelenir.

İyileşme sürecinde hastaya, iltihaplanmayı önlemek ve enfeksiyonu önlemek amacıyla antibiyotik ve kortikoid içeren göz damlaları verilir.

Lens ektopisinde, lens ön göz odasına veya vitreus boşluğuna kayar.

Sadece bir gözde göz merceğinin düzensiz konum değişikliği, çoğu durumda örneğin bir yaralanma sonucu ortaya çıkar.

Her iki gözde de göz merceğinin konumunda değişiklik görülen bilateral lens ektopisi ise çoğunlukla konjenital anomaliler veya genetik yatkınlıkla ilişkilidir.

Lens Ektopisinin Türleri

Lens ektopisinin çeşitli türleri vardır:

• Lens lüksasyonu (Luxatio lentis)

Lens lüksasyonu (Luxatio lentis) durumunda, lens bağlarının kopması sonucu göz merceği tamamen yer değiştirir. Kopan lens bu nedenle vitreus sıvısının tabanında, daha nadiren de gözün ön kamarasında bulunur. 

Lensin vitrusa kayması ve lens liflerinin bozulması nedeniyle sıklıkla iltihaplanma meydana gelir. Lensin yokluğunda ışığın kırılmasını sadece kornea sağladığından, hipermetropi (uzak görüş bozukluğu) ortaya çıkar.

• Subluksasyon (Subluxatio lentis)

Subluksasyonda (Subluxatio lentis), zonula liflerinin gevşemesi nedeniyle göz merceği pupilden kısmen kayar. Genellikle küçülmüş olan mercek (mikrofaki), küresel bir şekil alır (sferofaki). Küresel göz merceğinin kırma gücü çok yüksek olduğu için miyopi (uzağı görememe) ortaya çıkar.

• Lens titremesi (iridodonezi)

Lens titremesinde, lensin tutunma yapısı zayıflamıştır. Bu nedenle göz merceğinin göz içinde anormal hareketliliği ortaya çıkar.

Hafif lens yerinden çıkmaları herhangi bir şikayete yol açmayabilir. Göz merceğinin daha fazla kayması durumunda çift görme meydana gelebilir. Kırılma gücünün azalması nedeniyle gözlerin görme keskinliği belirgin şekilde bozulur. Bunun sonucu olarak miyopi ortaya çıkar.

Lens ektopisinin nedenleri çeşitlidir:

• Bağ dokusu veya metabolik hastalıklar: Marfan sendromu, Weill-Marchesani sendromu veya homosistinüri gibi.
• Aşınmaya bağlı değişiklikler: Örneğin, lens kabuğunun sıvılaşmasıyla sert lens çekirdeğinin aşağıya doğru kaymasına neden olan aşırı olgunlaşmış katarakt gibi.
• Kronik kombine iltihaplanmalar: İris ve siliyer cisimdeki iltihaplanma (iridosiklit)
• Göz küresi kontüzyonu (Contusio bulbi): Örneğin bir yumruk darbesiyle. Bu durumda bir kontüzyon rozeti oluşabilir. Kontüzyon rozeti, mertebe kabuğunda yıldız şeklinde bir bulanıklık ve dağınık iris pigmentlerinin birikmesiyle kendini gösterir. 
• Göz küresindeki tümörler
• Lens liflerinin mekanik olarak aşırı gerilmesi: Göz küresinin aşırı büyük olması durumunda (Myopia magna)

Sabitlenmemiş mercek, korneada hasara yol açabilir ve bu da kornea bulanıklığına neden olabilir. Yerinden kaymış göz merceği ameliyatla çıkarılır (lensektomi). Bunun yerine hastaya yapay bir mercek takılır.

Göz merceğinde görülen nadir bir hastalık, gözde yarık oluşumudur. Bu durum doğuştan olabilir veya göz yaralanmaları ve ameliyatları sonucu ortaya çıkabilir. Yarıklığın büyüklüğüne ve şiddetine bağlı olarak, hastanın görme yeteneği etkilenir.

Göz merceği hastalıkları en sık görülen göz hastalıkları arasındadır ve yaşam boyunca birçok hastalık nedeniyle ortaya çıkabilir. Özellikle katarakt veya glokomda görüldüğü gibi göz merceğinin bulanıklaşması, sıklıkla belirgin bir görme bozukluğuna yol açar ve tedavi edilmezse körlüğe neden olabilir. Göz merceği, ışık ışınlarını doğru bir şekilde odaklayarak retinanın ışığa duyarlı tabakasında net bir görüntü oluşturmak için hayati öneme sahiptir. Kornea ve göz merceğindeki değişiklikler, korneanın kırma gücünü ve akomodasyonu etkiler; bu da görme yeteneğinin bozulmasına neden olabilir.

Glokom gibi tipik göz hastalıkları genellikle göz içi basıncının artmasıyla ilişkilidir ve bu durum görme sinirine de zarar verebilir. Aynı zamanda, yaşa bağlı miyopi ve presbiyopi de önemli bir rol oynar; çünkü doğal merceğin akomodasyon yeteneği azalır ve yakın mesafede görme zorlaşır. Astigmatizm veya hipermetropi de ışık ışınlarının doğru şekilde bir araya toplanmamasına veya retinadan önce odaklanmasına neden olur. Bu gibi durumlarda, gözlük veya kontakt lens gibi görme yardımcıları, görme yeteneğini iyileştirmeye ve yeniden net görmeyi sağlamaya yardımcı olur.

Afaki veya lens lüksasyonu gibi gözdeki diğer değişiklikler, zonula lifleri aracılığıyla göze sabitlenmiş olan lensin stabilitesini etkiler. Ayrıca vitreus, makula veya retinanın ortasındaki nokta gibi yapılar da görsel algı için belirleyicidir. Ayrıca, diyabet hastalığı da bu rahatsızlıkların ortaya çıkmasını kolaylaştırabilir; çünkü bu durumda sıvı retinaya sızabilir veya retina alt tabakasında hasar meydana gelebilir. Nadir durumlarda bu tür sorunlar çocuklarda ve genç yetişkinlerde de görülebilir.

Günümüzde tedavi çoğunlukla ayakta gerçekleştirilmekte ve yapay lens veya göz içi lens takılmasına dayanan modern tedavi yöntemleri kullanılmaktadır. Korneada eğrilik olması durumunda torik lensler de kullanılabilir. Örneğin sekonder katarakt ameliyatından sonra görme yeteneği genellikle önemli ölçüde iyileşir. Bu tür hastalıkların erken teşhis edilmesi ve tedavi edilmesi önemlidir; ideal olarak bir göz hastalıkları uzmanı tarafından düzenli olarak yapılan önleyici muayenelerle bu sağlanabilir. Özellikle 60 yaşın üzerinde göz merceğinin bulanıklaşma riski artar; bu nedenle kontroller hayati önem taşır. Ancak bu şekilde görme yeteneğinizde uzun vadeli bir iyileşme sağlanabilir ve ciddi bir görme kaybı önlenebilir.

Göz merceği hastalıkları nelerdir?

Göz merceği hastalıkları, göz merceğini etkileyen ve görme yeteneğini bozabilecek göz hastalıklarıdır. Bunlara katarakt, afaki veya mercek çıkığı dahildir.

Katarakt nedir?

Katarakt, göz merceğinin bulanıklaşmasına neden olan yaygın bir hastalıktır. Bu durum, görmenin giderek bulanıklaşmasına yol açar.

Göz merceği hastalıkları nasıl tedavi edilir?

Göz merceği hastalıklarının çoğu, bulanıklaşmış merceğin yapay bir mercek ile değiştirilmesi yoluyla cerrahi olarak tedavi edilir. Alternatif olarak, görme bozukluklarında gözlük veya kontakt lensler yardımcı olabilir.

Göz merceği hastalığı körlüğe yol açabilir mi?

Tedavi edilmezse, ciddi bir göz merceği hastalığı görme yeteneğini büyük ölçüde kısıtlayabilir ve aşırı durumlarda körlüğe yol açabilir.

Ne zaman göz doktoruna gitmek gerekir?

Bulanık görme, görme keskinliğinde azalma veya gözle ilgili diğer şikayetler durumunda, erken bir aşamada bir göz doktoruna başvurulmalıdır.