Birden fazla eklemde görülen poliartróz: Artróz, eklem aşınması ve modern tedavi yöntemleri

Artróz, diğer adıyla eklem aşınması, eklemlerdeki kıkırdak ve kemik yapısının dejenerasyonu ile karakterize edilen kronik bir hastalıktır. “Arthron” Yunanca’da eklem anlamına gelir ve “-oz” son eki tıpta genellikle kronik, iltihaplı olmayan hastalıkları tanımlamak için kullanılır. Almanya’da yaklaşık beş milyon hastası bulunan artroz, hareket sisteminin en sık görülen kronik hastalığıdır.

Tek tek eklemler etkilenebilir; tipik olarak diz veya kalça eklemi, çünkü bunlar özel bir yüke maruz kalır. Ancak eklem bölgesini de içeren kazalar ve kemik kırıkları sonrasında da eklem artrozu ortaya çıkabilir. Doğru bir ifadeyle, tek bir eklemde görülen artroza monoartroz (mono = tek), 2 ila 4 eklemin etkilendiği durumlarda ise oligoartroz (oligo = az sayıda) denmelidir. Ancak klinik uygulamada bu terimler nadiren bu kadar kesin bir şekilde kullanılır.

Tıp terminolojisinde “poliartroz” (ICD kodu M15) terimi, aynı anda 5 veya daha fazla eklemde ortaya çıkan artrozu ifade eder.

© freshidea / Fotolia

İnsanlarda eklem yüzeyleri bir kıkırdak tabakasıyla kaplıdır. Bu tabaka sadece birkaç milimetre kalınlığında olsa da eklemin işlevi açısından çok önemli bir rol oynar. Kıkırdak hücreleri ve kollajen liflerinden oluşan bu ağ, eklem yüzeyleri arasındaki sürtünmeyi azaltır ve ayrıca doğal bir darbe emici işlevi görür. Kıkırdak, çok az kan damarı içerdiğinden braditrofik (beslenmesi yetersiz) doku olarak da adlandırılır. Kıkırdağa binen basınç yükü arttıkça beslenmesi daha da bozulur ve bu da artroza yol açar.

Artrozda, genellikle yıllar ve on yıllar boyunca ilerleyen bir kıkırdak dokusu kaybı meydana gelir; bu duruma “kıkırdak aşınması” da denir.

Prensip olarak artroz, insan vücudundaki yaklaşık 100 eklemin her birini etkileyebilir. Ancak, günlük olarak yoğun baskıya maruz kalan eklemler özellikle risk altındadır. 

Bu nedenle en önemli artroz türleri arasında şunlar yer alır:

• El ve parmak eklemlerinde, özellikle başparmakta görülen artroz (rizartroz)
• omuz eklemi artrozu (omartroz)
• kalça artrozu (Koksartroz)
• diz artrozu (gonartroz)

Eklem kıkırdağındaki artan aşınmanın çeşitli nedenleri olabilir. Ancak temel olarak, kıkırdak hasarı, eklemin kendi dayanıklılık sınırını aşan bir yüklemeye bağlı olarak ortaya çıkar. Kan akışının olmaması nedeniyle kıkırdak kendini onaramaz ve yenilenemez. Aşırı kilo veya örneğin eklemleri zorlayan işler ya da rekabetçi sporlar gibi olağanüstü derecede yüksek eklem yükü, eklem bozukluklarından kaynaklanan yanlış yüklemeler kadar kıkırdağa zarar verebilir. Örneğin, X veya O bacaklı kişilerde artroz riski daha yüksektir.

Aynı şekilde gut gibi metabolik hastalıklar da kıkırdak hasarını tetikler. Kıkırdak hasarına yol açan yaralanmalar veya yanlış pozisyonda kaynadığı için eklemde bozukluk oluşturan kemik kırıkları da poliartroz için risk faktörleri arasındadır. 

Sonuç olarak romatizma da poliartrosa yol açabilir; bu durumda genellikle el eklemleri etkilenir. Tipik olarak, romatoid artroz (= romatizmanın neden olduğu artroz) hastalarında parmak eklemlerinde giderek artan yanlış hizalanmalar görülür; bu nedenle parmaklar sıklıkla dışa doğru sapar. Bu durum, hareket kabiliyetinde giderek artan bir kısıtlanmaya ve hatta hastanın bağımsızlığını yitirmesine kadar yol açabilir. Romatizmde sıklıkla iltihaplı alevlenmeler görüldüğünden, genellikle artrit terimi kullanılır.

Bazı vakalarda kıkırdak hasarının belirli bir nedeni tespit edilemez. Bu durumda söz konusu durum “birincil artroz” olarak adlandırılır. Nedenleri bilinen veya tespit edilebilen diğer tüm türler ise “ikincil artroz türleri” olarak adlandırılır.

© Henrie / Fotolia

Erken evrelerde eklem aşınması genellikle hiç şikayet yaratmaz ya da çok az şikayet yaratır. Daha sonraki evrelerde hastalar, etkilenen eklemleri hareket ettirdiklerinde ağrıdan şikayet ederler. Dinlenme sırasında da ağrı hissedilebilir, özellikle sabahları yataktan kalktıktan sonra. 1-2 saat sonra şikayetler hafiflerse, artroz şüphesi oldukça yüksektir. Artrozlu eklemler sert hissedilir ve hareket kabiliyetleri kısıtlıdır. Hastalığın evresine bağlı olarak, eklem hareketlerinde hissedilebilir bir direnç ve açıkça duyulabilir çıtırtı sesleri de ortaya çıkabilir. Artroz ne kadar ilerlerse, eklemlerde patolojik pozisyonların görülme olasılığı o kadar artar.

Artritin aksine, artroz birincil olarak iltihaplı bir hastalık değildir. Ancak akut aşırı yüklenme durumunda, artrozlu eklemlerde de iltihaplanma görülebilir. Ani eklem şişmesi, eklemlerde aşırı ısınma ve kızarıklık, bu tür bir iltihaplanmaya işaret edebilir. Bu durumda “aktive artroz”dan söz edilir ve bu durum sıklıkla kalça ekleminde gözlemlenir. Ancak iltihaplı alevlenmeler ve akut aşırı yükleme reaksiyonları sırasında, diz eklemi gibi diğer tüm eklemlerde de aktive artroz ortaya çıkabilir.

Hasar görmüş kıkırdak geri kazanılamadığından, artroz tedavisi yalnızca semptomları hafifletmeye yöneliktir. Ayrıca, tedavi önlemleri ilerleyen eklem aşınmasını durdurmayı veya en azından yavaşlatmayı amaçlamaktadır. Prensip olarak artroz tedavisi, konservatif ve cerrahi tedavi yöntemleri olarak ikiye ayrılabilir. Hangi tedavinin uygun olduğu, poliartrozun ciddiyetine ve tam olarak hangi bölgede olduğuna bağlıdır.

Konservatif tedaviye neler dahildir?

• Konservatif tedavinin en önemli bileşeni egzersizdir. Yüzme ve bisiklet sürme, eklemlerin hareketliliğine ve eklemleri destekleyen kasların güçlenmesine katkıda bulunur. Futbol, boks veya tenis gibi ani hareketler içeren veya yüksek yük gerektiren sporlar ise daha az uygundur.
• Eklemler üzerindeki yükü azaltmak için koltuk değneği veya ortezler reçete edilebilir
• Aşırı kilolu olan kişiler, eklemlerini korumak için kilo vermelidir
• Buna ek olarak, fiziksel tedavi yöntemleri poliartroz semptomlarını hafifletebilir. Bunlar arasında çamur ve fango uygulamalarının yanı sıra tıbbi banyolar veya kızılötesi ışın tedavisi de yer alır
• Özel fizyoterapi egzersizleri ve masajlar da artrozun konservatif tedavisi için uygundur
• Ağrılar çok şiddetliyse, parasetamol veya ibuprofen gibi etken maddelere sahip ağrı kesiciler ile ağrıyı hafifleten merhemler de reçete edilebilir ve kullanılabilir. Ayrıca, prensip olarak ağrılı eklemin içine veya yakınına enjekte edilen bir lokal anestezik maddenin ağrıyı hafifletici uygulaması da mümkündür. Bazı durumlarda, konservatif artroz tedavisi için hiyalüronik asit enjeksiyonları da kullanılır. Hyaluron, vücudun kendi ürettiği bir maddedir ve eklem sıvısının bir bileşenidir; eklemin hareket kabiliyetini iyileştirmesi amaçlanır. Ancak etkinliği şu ana kadar kesin olarak kanıtlanmamıştır. Kortizon enjeksiyonları da uygulanmaktadır, ancak bunlar bazen istenmeyen yan etkilere neden olabilir. 

Önemli: Eklem boşluğuna dışarıdan bir maddenin enjekte edildiği tüm yöntemler, eklem boşluğuna mikrop bulaşma riski her zaman mevcut olduğundan, eleştirel bir bakış açısıyla değerlendirilmeli ve endikasyonları net bir şekilde belirlenmelidir.

Cerrahi tedavi nasıl yapılır?

Ağrıyı hafifletmek ve iltihaplanmayı önlemek amacıyla, yanlış pozisyonları düzeltmeye yönelik bir ameliyat uygun olabilir. Artroskopi (eklem içini inceleme) kapsamında kıkırdak yüzeyine delik açılması, yeni kıkırdak dokusunun üretimini teşvik edebilir. Ağrılar hiçbir tedavi yöntemiyle hafifletilemiyorsa, doktor etkilenen eklemi yapay bir eklem (endoprotez) ile değiştirebilir. Bu tür bir eklem replasmanı özellikle diz veya kalça eklemi artrozlarında uygulanır.

Dolayısıyla artroz, hareket sırasında veya istirahatte ağrıya eşlik eden, ilerleyici bir eklem hastalığıdır. Konservatif veya cerrahi tedavi yöntemleri hastalığın semptomlarını hafifletebilir, ancak tam bir iyileşme mümkün değildir.

Sonuç

El poliartrozu, yaygın artrozun en sık görülen türlerinden biridir ve genellikle birden fazla eklemi aynı anda etkiler; özellikle parmak uç eklemlerini veya başparmak eyer eklemindeki artrozu. Artrozun nedenleri arasında yanlış yükleme, kıkırdak erimesi, genetik faktörler ve yaşa bağlı kıkırdak aşınması sayılabilir; bunlar, artrotik eklem değişikliklerine ve kemik çıkıntılarına yol açabilir.

Görüntüleme yöntemleri, radyolojik olarak görülebilen değişiklikler, röntgen çekimleri ve kan tahlilleri yardımıyla poliartroz teşhis edilebilir; ancak bazı hastalar başlangıçta semptomsuz kalabilir. Poliartroz tedavisinin amacı, ağrıları, hareket kısıtlılıklarını ve eklem ağrısını hafifletmek ve hastalığın ilerlemesini yavaşlatmaktır; bu, konservatif önlemler, antienflamatuar ilaçlar, antiromatizmal ilaçlar veya ergoterapistlerin desteği yoluyla sağlanabilir.

Poliartroz genellikle diz ve kalçayı, eklem kıkırdaklarını ve diğer eklem hastalıklarını etkilediğinden, erken tedavi hastaların yaşam kalitesini artırabilir ve hareket kabiliyetinin kısıtlı olduğu durumlarda eklem protezi ameliyatlarını mümkün olduğunca önleyebilir.