Diyafragma felci – Nedenleri, belirtileri ve tedavisi

Göğüs boşluğu ile karın boşluğu arasında, sahip olduğumuz en önemli solunum kası yer alır: diyafram. Tıp uzmanları tarafından Diaphragma (Yunanca'da "ayırıcı duvar" anlamına gelir) olarak da adlandırılır. “Ayırıcı duvar” terimi, diyaframın bir işlevini tanımlar: Diyafram, göğüs kafesindeki akciğerleri ve toraksı, daha aşağıda bulunan organlardan ayırır.

Diyafram, solunum için vazgeçilmezdir. Nefes alırken gerilir ve bu sırada aşağıya doğru iner. Bu sayede göğüs boşluğunda bir negatif basınç oluşur ve akciğerler hava ile dolar. 

Kişi nefes verirken diyafram tekrar yukarı doğru hareket eder ve kullanılmış havayı akciğerlerden dışarı iter. Sağ tarafta diyafram biraz daha yukarıda yer alır; altında ise karaciğer bulunur. Sol tarafta ise diyaframın altında dalak bulunur.

Diyafram (Diaphragma), kubbe şeklinde, ince bir kas-tendon tabakasıdır @ magicmine /AdobeStock

Tıp uzmanları, tek taraflı ve daha nadir görülen çift taraflı diyafram felci arasında ayrım yaparlar. Her iki tarafta da diyafragma siniri veya Nervus phrenicus, omurgadan göğüs kafesi içinden geçerek diyafragmaya uzanır. Bu sinir, omurilikten başlayarak lenf düğümleri, aort, kalp kesesi ve akciğerleri geçerek hedefine ulaşana kadar uzun bir yol kat eder. 

Bu yol üzerinde diyafragma sinirinde bir hasar meydana gelirse, bunun sonucu olarak diyafragma felci ortaya çıkabilir. Felç ise diyafragmanın yukarı kaymasına neden olur: Diyafragma, nefes verirken normalde olduğundan daha yukarı doğru kayar.

Diyafram felcinin yanı sıra, diyaframın yukarı kaymasının başka nedenleri de olabilir:

• Obezite
• dalak veya karaciğer büyümesi
• Akciğer iltihabı
• Doğuştan gelen bozukluklar
• Hamilelik

Diyafram çok yüksekteyse, işlevinde kısıtlanma olur. Bu durum ayrıca akciğerleri sıkıştırır ve solunum güçlüğüne yol açar. Daha ağır vakalarda bu durum nefes darlığı olarak kendini gösterir.

Diyafram çok yukarıda ise, işlevini artık yerine getiremez veya sadece kısmen yerine getirebilir. Ayrıca akciğerlerin hareket alanı daralır ve bu da solunum güçlüğüne yol açar. Hastalarda nefes darlığı ve solunum zorluğu gibi belirtiler görülür.

Ayakta dururken felç, yatarken olduğundan daha az belirgindir. Bunun nedeni, yerçekiminin karın organlarını aşağıya doğru çekmesi ve diyaframın da aşağıya doğru kaymasıdır. Bu durumda akciğerlerin genişlemesi için daha fazla alan oluşur. Ancak eğildiğinde veya uzandığında nefes darlığı daha şiddetli bir şekilde ortaya çıkar. Yüzme sırasında da felçli diyafram yukarı doğru kayar ve akciğerlerin ihtiyaç duyduğu alanı daraltır.

Fiziksel efor, semptomları şiddetlendirir. 

Bu durum, özellikle solunum sistemi ile ilgili önceden var olan hastalıkları olan hastalar tarafından daha belirgin bir şekilde hissedilir:

• Kalp yetmezliği
• KOAH
• Obezite

Diyafram felci, sık sık zatürreye yakalanma olasılığını artırır.

Genellikle eğilme, uzanma veya yüzme sırasında nefes darlığı görülür @ RFBSIP /AdobeStock

Diyafram siniri, uzun yol boyunca çeşitli organların yanından geçer. Omurgaya, lenf düğümlerine ve ana arterlere çok yakındır. Bağışıklık sistemi için önemli olan timus bezi, kalp kesesi ve akciğerler de bu yolun üzerindedir. 

Bu güzergâh üzerinde diyafragma sinirinin hasar görmesine yol açabilecek birçok neden vardır:

• Doktorlar, örneğin kalp veya timus bezinde yapılan ameliyatlar sırasında sıklıkla bu sinire zarar verirler. 
• Ayrıca bir iltihaplanma veya tümör de phrenicus sinirine zarar verebilir ve felce neden olabilir. 
• Virüs enfeksiyonlarının da diyafragma felcinin nedenlerinden biri olduğu düşünülmektedir.
• Nadir durumlarda, diyafram kasının kendisi de hasar görebilir ve bu da tek taraflı felce yol açabilir.

Ancak çoğu zaman felcin nedeni bilinmez; bu durumda doktor, idiyopatik bir nedenden söz eder.

Nadir görülen iki taraflı diyafragma felci, örneğin omurilik yaralanmaları veya ALS gibi nöromüsküler hastalıkların bir sonucu olabilir. Bu durumda da idiyopatik parezi, yani nedeni bilinmeyen bir felç söz konusu olabilir.

Diyafram felcinin teşhisi için doktor göğüs röntgeni çeker: Kasın felci nedeniyle oluşan diyaframın yukarı kayması, röntgen filminde görülebilir. 

Kalp ameliyatı geçiren hastalar nefes darlığından şikayet ederse, röntgen muayenesi yapılması yararlıdır.

Dinlenme durumunda yapılan solunum ölçümü, yani spirometri, diyaframdaki hasarın derecesini gösterir. Böylece doktor, nefes alırken akciğerlere ne kadar hava hacminin girdiğini öğrenir. Bu ölçüm, oturur ve yatar pozisyonda yapılır. Tek taraflı diyafram felci durumunda, oturur pozisyonda solunum kapasitesinde azalma görülür. Yatarken ise akciğerlere daha da az hava girer. Laboratuvardan alınan kan gazı analizi, kan tablosu aracılığıyla bilgi sağlar.

Doktor, diyaframın hareketini değerlendirmek için ultrason ile muayene eder. Ayrıca, nefes alırken kasın gerekli kalınlaşma ile hareket edip etmediğini de tespit eder. Diyafram felcini doğrulamak veya reddetmek için bu gereklidir. Buna rağmen neden hala belirsizse, bilgisayarlı tomografi (BT) veya manyetik rezonans tomografi (MRG) yardımcı olabilir ve diğer hastalıkları ekarte edebilir. 

Nadiren de olsa, mevcut sinir hasarları hakkında daha fazla bilgi edinmek amacıyla nörografi veya elektromiyografi gibi nörolojik tetkikler kullanılır.

Felç, yalnızca hastalar nefes darlığı çekiyorsa tedavi gerektirir. Bu durumda doktorlar diyafram germe ameliyatı gerçekleştirir. Hasar görmüş diyafram siniri yalnızca hafif şikayetlere neden oluyorsa, bu ameliyat gerekli değildir.

Diyafram germe ameliyatında cerrahlar, diyaframı sabitleyen dikişler atarlar. Böylece diyaframın göğüs kafesine doğru yukarı doğru çıkıntı yapmasını önlerler. Bu, kalan solunum kaslarının çalışma verimliliğini artırır: Nefes alırken akciğerlere daha fazla hava girer.

Obezite veya KOAH gibi başka hastalıklar neden oluyorsa, hasta kilo vermeli ve/veya ilaç almalıdır. 

Ameliyat sonrası diyafragma felci ortaya çıkarsa, iki yıla kadar beklemek faydalı olabilir: Bazı durumlarda diyafragma kendiliğinden iyileşir ve semptomlar azalır. Solunum veya egzersiz terapisi de destekleyici bir rol oynayabilir.

Özel bir ALS türüne sahip kişilerde, doktorlar frenik siniri uyarmak için diyafram pacemaker'ları kullanmaya başlamıştır.

Diyafram felci genellikle diyafram sinirindeki bir hasarın sonucudur. Ameliyatlar, yaralanmalar ve hastalıklar sonrasında ortaya çıkabilir ve nefes darlığı ile soluk kalmaya neden olur. Ağır vakalarda, ameliyatla diyaframın gerilmesi yardımcı olur. Neden olan hastalıkların tedavisi de gereklidir.