İdrar taşları: Uzmanlar ve bilgiler

İdrar taşları, mineral tuzlarından oluşan ve idrar yollarını tıkayabilen küçük, taş benzeri oluşumlardır (konkrementler).

Almanya’da idrar taşları en sık görülen hastalıklar arasındadır. Son on yıllarda idrar taşı teşhis oranı üç katına çıkmıştır. Bunun nedeni beslenme alışkanlıklarının ve yaşam koşullarının değişmesi, aynı zamanda teşhis olanaklarının gelişmesidir.

İdrar taşları, bulundukları yere göre farklı isimlerle anılır:

• Mesane: Mesane taşları (sistolitiyazis). Mesane taşları doğrudan mesanede oluşabilir (birincil mesane taşları). Ancak çoğu zaman böbrekte oluşur ve idrarla birlikte mesaneye taşınır (ikincil mesane taşları).
• Böbrekler: Böbrek taşları (Nefrolitiyazis),
• Üreter: Üreter taşları (üreterolitiazis) ve
• Üretra (hastalık: Üretralitiyazis).

İki böbrek taşı. Sağdaki böbrek taşında, taşın kristal yapısı açıkça görülebilir © remik44992 | AdobeStock

Çoğu idrar taşı çok küçüktür, bu nedenle vücut bunları idrar yoluyla atabilir. Bu nedenle birçok hasta, idrar taşı olduğunu veya daha önce olduğunu fark etmez bile. Ancak idrar taşları belirli bir boyuta ulaşırsa, idrar yollarında takılıp kalabilirler. Bu durumda şiddetli, kramp benzeri ağrılara (kolik) neden olabilirler. Bu durumda taşların çıkarılması gerekir.

Tahminlere göre, her on kişiden biri yaşamı boyunca idrar taşlarından etkilenir. Etkilenen her dört kişiden birinde ise idrar taşları birden fazla kez oluşur.

İdrarda belirli mineral tuzlarının konsantrasyonu yüksekse, idrarın asitliği uygun olduğunda bu tuzlar çökelir. Yani artık çözünmez hale gelirler. Böylece küçük kristaller (kum) oluşur ve bunlar daha sonra bir araya gelerek daha büyük yapılar oluşturur. Aşırı durumlarda, bir idrar taşı o kadar büyük olabilir ki tüm böbrek çukurunu doldurabilir (çıkış taşı).

İdrar taşları, ana bileşenlerine göre farklılık gösterir.

• Tüm idrar taşlarının dörtte üçü kalsiyum oksalat taşlarıdır (Whewellit veya Weddellit olarak da bilinir).
• Yaklaşık her on idrar taşından biri magnezyum-amonyum-fosfattan oluşur. Bu tip taşlara struvit denir.
• Tüm idrar taşlarının %5'i ürik asit içerir (ürat taşları).
• Ayrıca her yirmi idrar taşından biri kalsiyum fosfat taşıdır.
• Ksantin ve sistin taşları ise daha da nadir görülür.

İdrar taşı oluşumuna ilişkin bilinen risk faktörleri şunlardır

• egzersiz eksikliği,
• aşırı kilo,
• diyabet (diabetes mellitus),
• ileri yaş ve
• erkek cinsiyettir.

Yaşlı erkeklerde mesane taşları sıklıkla iyi huylu prostat büyümesiyle birlikte görülür. Prostat büyümesi, idrarın boşalmasını zorlaştıran mesane kasılma bozukluğuyla ilişkilidir.

İdrar yollarındaki iltihaplanma, taş oluşumunu kolaylaştırır. Ayrıca belirli nörolojik hastalıklar (omurilik yaralanması, multipl skleroz) da idrar akışını kısıtlar. Bu nedenle bu hastalıklar da sıklıkla idrar taşı oluşumuna neden olur.

Struvit taşları genellikle idrar yolu enfeksiyonlarının bir sonucu olarak oluşur. Taş oluşumuna neden olan tuzların aşırı tüketildiği sağlıksız beslenme de taş oluşumunu kolaylaştırır. Vücut, bu kimyasal bileşiklerin çok büyük miktarlarını idrar yoluyla yeterince atamaz. Taş oluşumuna neden olan bu tuzlar arasında şunlar bulunur

• kalsiyum,
• amonyum bileşikleri,
• fosfatlar,
• oksalatlar,
• ürik asit.

Belirtilerin ortaya çıkıp çıkmaması, idrar taşının büyüklüğüne ve tam olarak nerede oluştuğuna bağlıdır. Mesane kumları ve küçük taşlar genellikle sorun yaratmaz.

Ancak idrar taşları idrar akışını engellerse, şikayetler ortaya çıkar. Keskin kenarlı idrar taşları organın duvarını sıyırarak

• mukoza tahrişine,
• hafif kanamalara ve
• yırtılmalar yoluyla etkilenen organın hasar görmesine bile yol açabilir. Yara izi oluşumu da daha fazla rahatsızlığa neden olur.

İdrar artık dışarı akamazsa, böbreğe kadar birikir. Bu şekilde ortaya çıkan idrar retansiyonu (işüri), aksi takdirde kan zehirlenmesine yol açabileceğinden acil tıbbi müdahale gerektirir. Yeterince boşaltılamayan idrar, kalıcı böbrek hasarlarına yol açabilir.

İdrar yaparken alt karın bölgesinde aniden ortaya çıkan şiddetli bir ağrı (kolik) hissedilebilir. Bazen idrar akışı aniden kesilir. Mukoza tahrişi idrarda kan görülmesine yol açar. Diğer hastalar ise sürekli idrara çıkma hissi şikayet ederler, ancak sadece birkaç damla idrar yapabilirler (pollakisüri).

İdrar taşları ağrıya neden oluyorsa, hasta vücut pozisyonunu değiştirerek rahatlamaya çalışır. Uzanır, dik durur ve etrafta dolaşır. Bazen şikayetler o kadar şiddetlidir ki, mide bulantısı hisseder ve kusar.

Kendinizde bu tür belirtiler fark ederseniz, lütfen en kısa sürede bir üroloji uzmanına başvurun.

Muayene sırasında ürolog önce hastanın alt karın bölgesini dinler, ardından dikkatlice eliyle muayene eder. İdrar taşı olduğundan şüphelenirse, idrar ve kan örneği alır. İdrar tahlili, hastanın idrarında bakteri, kan veya kristal olup olmadığını gösterir. Kan tahlili ise ürik asit seviyesi, böbrek fonksiyonu ve olası bir idrar yolu enfeksiyonu hakkında bilgi verir.

En önemli görüntüleme yöntemleri ultrason muayenesi (sonografi) ve bilgisayarlı tomografi (BT)dır.

Sonografi, uygulaması kolay ve radyasyonsuz bir yöntemdir. Ultrason görüntüsünde, böbrekteki idrar taşları en az 5 mm büyüklüğünden itibaren tespit edilebilir. Bu büyüklükten itibaren taşlar giderek daha fazla sorun yaratır. Bilgisayarlı tomografi, özellikle üreterlerdeki taşları tespit etmek için kullanılır. Bu yöntemle, idrar tıkanıklığı ve ultrasonla görülemeyen çok küçük taşlar da görüntülenebilir.

Bazen bilgisayarlı tomografiye alternatif olarak, idrar yollarının kontrast madde kullanılmadan röntgeni de çekilir. Ancak bu inceleme, BT kadar hassas değildir.

İdrar boşaltımı yapılması gerekiyorsa, öncesinde “üreteropiyelografi” adı verilen bir işlem yapılır. Bu işlemde hastaya bir kateter aracılığıyla kontrast madde verilir; bu sayede idrar yolları ve böbrek çukurları çok net bir şekilde görüntülenebilir.

Böbrek koliklerine karşı çeşitli ilaçlar yardımcı olur. Genellikle bunlar opioid olmayan ilaçlardır ve metamizol ilk tercih edilen ilaç olarak kabul edilir. Ancak indometazin ve dikofenak da şikayetleri hafifletebilir. Bazı durumlarda sıcak banyo gibi sıcak uygulamalar da ağrıyı hafifletebilir.

Rahatsızlık yaratmayan idrar taşlarını ürologun tedavi etmesi gerekmez. Ürolog, bu taşları sadece düzenli aralıklarla gözlemler. Genellikle 5 mm'yi geçmeyen idrar taşları kendiliğinden atılır. Alternatif olarak, taşları dışarı atmaya yardımcı olan ilaçlar da kullanılabilir. Ürik asit taşları da bazı durumlarda ilaçlarla eritilebilir.

Bu süreçte hastanın bol sıvı alması her zaman önemlidir. Bol hareket etmek de idrar taşını çözmeye yardımcı olabilir. İdrar yolları, idrarın artık dışarı atılamayacak kadar tıkandığında (idrar retansiyonu) idrar boşaltımı gerekir. Bu işlemde, ince bir plastik tüp (üriner kanalı stenti) tıkanmış bölgenin yanından geçerek böbreğe kadar ilerletilir. Böylece idrar dışarıya akabilir. Bu sayede böbrek korunur ve böbrekte daha fazla hasar oluşma riski azaltılır.

İdrar akışını engelleyen bu tür idrar taşları çıkarılmalıdır. Aynı durum, tedaviye rağmen ağrıya neden olmaya devam eden veya kendiliğinden çıkmayan taşlar için de geçerlidir. Günümüzde çoğu durumda cerrahi çıkarma işlemi minimal invaziv olarak gerçekleştirilmektedir. Üreter taşları ve küçük böbrek taşları, üreterorenoskopi (üreter ve böbrek çanağı endoskopisi) ile tedavi edilir. Bu işlemde bir endoskop, idrar yolu, mesane ve üreterlerden geçerek böbrek çanağına kadar ilerletilir. Daha sonra mini bir forseps yardımıyla idrar taşları çıkarılır; daha büyük taşlar ise önceden lazerle parçalanır.

Büyük böbrek taşları ve hatta böbrek çukurundan çıkan taşlar, minimal invaziv veya açık perkütan (deri üzerinden) taş cerrahisi ile çıkarılır. Bu işlem, perkütan nefrolitolapaksi olarak adlandırılır. Ancak günümüzde açık cerrahi nadiren uygulanmaktadır.

Şok dalgası tedavisi (ESWL, ekstrakorporeal şok dalgası litotripsi) kapsamında, idrar yolu veya böbrek taşına dışarıdan enerji dalgaları odaklanır. Bu sayede taş parçalanır. Parçalar daha sonra idrarla atılır.

Ancak büyük idrar taşlarında daha büyük parçalar oluşabilir ve bunlar da idrar yolunu tıkayabilir. Bu durumda üreterorenoskopi veya üreter stenti gibi ek müdahaleler gerekli olabilir.

İdrar taşı başka bir hastalıkla bağlantılı olarak oluşmuşsa, uzman hekim bu hastalığı da tedavi etmelidir.

İdrar taşının başarıyla atılmasından sonra, uzman doktor oluşum nedenini saptamalıdır. Çünkü ancak bu şekilde, ileride başka idrar taşlarının oluşmasını önleyebilir.

İdrar taşı aldırılan birçok hasta, ilerleyen süreçte tekrar idrar taşı geliştirir. Bunu önlemek için günde en az 2,5 ila 3 litre sıvı tüketmelisiniz. Bu sayede idrar seyreltilir ve mineral tuzları çökelip kristal oluşturamaz.

Şekerli gazlı içecekler, taş oluşumu riskini artırır. Bu nedenle bu içeceklerden uzak durmalısınız.

Ayrıca dengeli bir beslenme düzenine dikkat etmelisiniz. Ürik asit taşları olan kişiler, vücut purin maddesini ürik aside dönüştürdüğü için purin içeriği yüksek gıdaları çok az tüketmelidir. Purin içeriği yüksek olan gıdalar şunlardır

• Et
• sakatat
• sosis

Oksalik asit içeren taşların oluşumu, aşağıdakilerin tüketiminden kaçınarak önlenebilir:

• ravent
• Ispanak
• fındık
• kahve

tüketiminden kaçınarak önlenebilir.

İdrar taşları nedir?

İdrar taşları, böbrek, üreter, mesane veya idrar yollarında oluşan katı birikintiler veya taş birikimleridir. Taş oluşumu, idrarda bulunan mineral tuzları, oksalik asit, ürik asit taşları veya diğer bileşenler nedeniyle meydana gelir. Bulundukları yere göre böbrek taşları, üreter taşları veya mesane taşları olarak ayrılır.

İdrar taşları hangi belirtilere neden olur?

Tipik belirtiler arasında kramp benzeri ağrılar, kolik, böbrek koliki ve idrarda kan bulunur. Birçok hasta ayrıca mide bulantısı ve kusma veya alt karın bölgesinde ağrıdan da şikayet eder. Bir taş idrar yolunu tıkadığında, şiddetli şikayetler ve idrar yapma sorunları ortaya çıkar.

İdrar taşları nasıl teşhis edilir?

Teşhis yöntemleri arasında ultrason muayenesi, BT, sistoskopi veya röntgen çekimi yer alır. Ürolojide ayrıca taşların bileşimi, yeri ve boyutu da değerlendirilir. Komplike vakalarda üreteroskopi veya üreterorenoskopi uygulanır.

Böbrek taşları ve üreter taşları nasıl tedavi edilir?

Küçük taşların atılmasına genellikle sıvı alımının artırılması yardımcı olur. Daha büyük taşlar ise ESWL (ekstrakorporeal şok dalgası litotripsi) yöntemiyle şok dalgaları kullanılarak parçalanır. Alternatif olarak, taşların çıkarılması endoskopik olarak, perkütan PCNL yöntemi ile veya anestezi altında cerrahi olarak gerçekleştirilir.

İdrar taşları nasıl önlenebilir?

İdrar taşlarını önlemek için uzmanlar, yeterli miktarda sıvı alımı ve uygun bir beslenme önermektedir. İyi bir takip ve taşların bileşiminin kontrol edilmesi, yeni taş oluşumu riskini azaltır. Özellikle idrar taşı hastalığı veya struvit taşı olan kişiler, böbreklerini ve idrar yollarını düzenli olarak kontrol ettirmelidir.