Rahim Sarkması ve Vajina Sarkması: Bilgiler, Belirtiler ve Tedavi

Rahim sarkması, rahmin pelvisteki normal konumundan aşağıya, vajina yönünde kaymasıdır. Genellikle pelvik tabanın ve destekleyici bağ dokusunun zayıflaması sonucu ortaya çıkar; bu durum sıklıkla hamilelikler, doğumlar veya ağır fiziksel yükler tarafından tetiklenir.

Rahim (uterus), bağlar (Ligg. Rotunda, Ligg. Cardinalia) aracılığıyla pelvik duvara esnek bir şekilde tutturulmuştur. Alttan ise Ligg. Sacrouterinae ve pelvik taban tarafından desteklenir. Pelvik taban, birkaç katman halinde kas ve bağ dokusundan oluşur. Bunlar, bir tür “hamak” gibi pelvik kemiklere sabitlenmiştir.

Pelvik tabandaki doğal bir açıklıktan idrar yolu, vajina ve rektum geçer. Rahim artık düzgün bir şekilde tutulamadığında bu boşluktan aşağıya doğru sarkabilir. Bu durumda sadece rahmin konumu değişmekle kalmaz, pelvisteki diğer organların pozisyonu da etkilenebilir.

Rahim sarkmasının nedeni çoğunlukla pelvik taban yapılarının zayıflamasıdır. Bunun çeşitli nedenleri olabilir. Özellikle birden fazla risk faktörünün bir araya gelmesi durumunda rahim sarkması meydana gelir. Risk faktörleri arasında şunlar sayılabilir:

• Yaş: Menopozdan sonra dokuların esnekliği azalır. Kaslar zayıflar, dokulara kan akışı azalır.
• Bağ dokusu zayıflığı: Bağ dokusu zayıflığı genellikle kalıtsal veya genetik kökenlidir. Bunun diğer belirtileri arasında varisler, hemoroidler veya belirgin çatlaklar sayılabilir.
• Hamilelik ve doğumlar: Hamilelik döneminde bile pelvik tabanın sertliği değişir; doku yumuşar. Vajinal doğum, pelvik tabanı çok fazla gerer ve kas yırtılmalarına veya pelvik duvardaki tendonlu kas bağlarının kopmasına neden olabilir. Vakum veya forseps ile doğum, çok ağır bebekler veya arka arkaya hızlı bir şekilde gerçekleşen doğumlar gibi ek faktörler de eklenirse, bu durum pelvik tabanın kalıcı olarak aşırı gerilmesine yol açabilir.
• Aşırı kilo: Aşırı kiloda her bir kilo pelvik tabana yük bindirir ve sürekli bir aşırı yüklenmeye neden olur.
• Ağır yükleri kaldırmak ve taşımak, uzun vadede pelvik tabana uygulanan basıncı önemli ölçüde artırır.

Rahim sarkmasının tipik bir belirtisi, aşağı doğru bir “baskı hissi”dir. Rahim sarkmasında vajinada yabancı cisim hissi de sıklıkla görülür. Bazı kadınlar, fiziksel efor sonrasında sırta yayılan çekici bir alt karın ağrısı çekerler. 

Bu belirtiler, rahmin onu tutan bağlara uyguladığı gerilimden kaynaklanır. Şikayetler genellikle sabahları daha azdır ve gün içinde artar. İleri derecede sarkma durumunda, baskı vajinaya kadar hissedilebilir.

Konum değişikliği nedeniyle ek olarak idrar kaçırma da ortaya çıkabilir. Pelvik tabanın aşırı gerilmesi söz konusu olduğunda, idrar yolu da genellikle dokuya sıkıca sabitlenemez. Etkilenen kişilerin yaklaşık yarısında fiziksel aktivite sırasında istemsiz idrar kaçırma (egzersiz inkontinansı). Bununla birlikte, mesanenin tam olarak boşalmaması gibi idrar boşaltma bozuklukları da görülebilir. Mesanede kalan idrar (rezidüel idrar), mesane iltihabının oluşumuna zemin hazırlar.

Ağır vakalarda, rektum vajinaya doğru sarkar. Bu durumda dışkılamada zorluklar yaşanabilir.

Vajina mukozası veya rahim ağzı aşağıya doğru inerse, bu durum ciltte bası yaralarına yol açabilir. Bunlar bazen kanamaya veya mukozada bakteri ve mantar üremesine neden olur. Bu da akıntıya ve koku oluşumuna yol açabilir.

Tıbbi olarak rahim sarkması, sarkma derecesine göre şu şekilde sınıflandırılır:

• Derece I: Rahim sarkması, vajinanın üst üçte birinin altına kadar uzanır, ancak vajina girişine (introitus) kadar ulaşmaz.
• II. derece: Rahim sarkması vajina girişine kadar uzanır.
• Derece III: Rahim, vajina girişinin ötesine sarkmıştır (rahim sarkması).
• Derece IV: Tam prolapsus (rahim vajinadan dışarı doğru çıkıntı yapar ve vajina duvarını da aşağı doğru çeker)

Tekrarlayan veya kronik olarak ortaya çıkan şikayetler her zaman bir hekim tarafından değerlendirilmelidir.

Açıklanan semptomlar sizde de görülüyorsa mutlaka bir jinekoloğa başvurun. Sarkma ayrıca idrar kesesinin işlevini de etkileyebilir, bu nedenle kesin bir teşhis önemlidir.

Temel teşhis yöntemleri arasında jinekolojik spekulum muayenesi ve elle muayene yer alır. Bu muayenede doktor, genital organların hem dinlenme halindeyken hem de ıkınma sırasında konumunu değerlendirebilir. Ek olarak, kasılma sırasında anüs sfinkterinin (Sphincter ani) işlevini de kontrol eder.

Doktor, mesane dolu haldeyken yapılan öksürme testi ile stres inkontinansı eşliğinde idrar yolunda gevşeme olup olmadığını klinik olarak teyit edebilir.

Diğer muayene seçenekleri:

• Bunun yanı sıra, ultrasonla rezidüel idrar ölçümü ile mesane ve böbreklerin ultrasonografisi de yapılmalıdır.
• Mesanenin röntgeni gerekli değildir, çünkü ultrasona kıyasla mesane sarkması konusunda ek bir bilgi sağlamaz.
• Defekografi (MRG ile bağırsak boşalmasının görüntülenmesi), rektumun üst kısımlarındaki karmaşık konumsal veya fonksiyonel anormalliklere dair ipuçları verebilir; çünkü bağırsak da bu durumdan etkilenmiş olabilir.

Her rahim sarkması, etkilenen kadınlarda semptomlara yol açmaz. Ancak şikayetler ortaya çıkarsa, rahim sarkması tedavi edilmelidir.

Temel olarak tedavi, ilk etapta konservatif, ameliyatsız önlemleri içerir. Ancak bu önlemler herhangi bir iyileşme sağlamadığında, cerrahi müdahale gerekli olabilir. Amaç, zayıflamış pelvik tabanı yeniden güçlendirmek ve şikayetleri hafifletmektir.

Bu önlemler arasında şunlar yer alır:

• Hormonlu fitiller veya kremler (“Lokal östrojen tedavisi”): Menopoz sonrası kadınlarda ürogenital sistemdeki östrojen eksikliği, dokuların beslenmesinde azalmaya yol açar. Bu durum, sözde destek yapılarının daha hızlı bozulmasına yol açar. Bu nedenle, vajinal yolla uygulanan östrojen içeren merhemler veya fitillerle yapılan tedavi, hafif sarkma ve/veya idrar kaçırma şikayetlerinde sıklıkla yardımcı olur.
• Pelvik taban egzersizleri
• Biyogeribildirim ve elektrostimülasyon tedavisi: Bu yardımcı araçlar, pelvik taban egzersizlerini kolaylaştırır. Kasların çalıştırılması sırasında geri bildirim sağlarlar veya impulslar yoluyla kasları kendileri uyarırlar.
• Pessarlar: Bir pessar, kabuk, halka veya küp şeklindedir ve sert kauçuk veya silikondan yapılmıştır. Vajinaya yerleştirilirler ve vajinayı genişletip gerginleştirmekle görevlidirler. Bu sayede rahim desteklenir. Ancak pessarlar her tür rahim sarkmasında etkili olmayabilir ve baskı yaraları (ülserler) ile enfeksiyonlara neden olabilir.

Pelvik taban egzersizleri, pelvik taban kaslarını güçlendirir ve rahim sarkmasında veya bunun önlenmesinde yardımcı olabilir © Iryna | AdobeStock

Konservatif tedavilerle şikayetlerde düzelme görülmezse, ameliyat gerekir. Ameliyat yönteminin seçimi birkaç faktöre bağlıdır:

• Rahim sarkmasının ciddiyet derecesi
• Olası ek hastalıklar (örn. idrar kaçırma)
• Hastanın rahmini korumak ve cinsel ilişki yeteneğini korumak konusundaki istekleri

Ameliyat, vajinal yoldan, karın kesisi yoluyla veya laparoskopi ile yapılabilir. Aşağıdaki cerrahi yöntemler uygulanabilir:

Rahim alınması (histerektomi): Sarkmış rahmin vajinal yoldan, laparoskopi yoluyla veya karın kesisiyle alınması.

Vajina ucunun sabitlenmesi: Vajina ucu, çıkarılan rahim bölgesindeki bağ dokusuna (tutucu bağlar) veya omurganın önündeki bir bağa (ligamentum longitudinale) sabitlenebilir.

Bunun için genellikle plastik ağlar kullanılır. Ancak bu yöntemle sık sık komplikasyonlar yaşandığı için, son zamanlarda uyluk bölgesinden alınan tendon dokusu da kullanılmaya başlanmıştır.

Vajinanın daraltılması (vajinoplasti): Önde ve arkada sarkmış vajina duvarının gerilmesi. Ancak vajina çok esnek olduğu için, bu işlemin başarısı çoğunlukla kısa sürelidir. Vakaların neredeyse yüzde 30’unda, en geç 5 yıl sonra yeniden sarkma meydana gelir.

Vajina derisinin altına plastik ağ yerleştirilmesi (ağ yerleştirme): Bu yöntem, daha kalıcı bir vajina düzeltmesi sağlar. Vajina duvarlarını güçlendiren bir plastik ağ kullanılır. Aynı zamanda cerrah, vajina ucunu Ligg. Sacrospinalia veya sacrotuberalia’ya sabitler.

Ancak ameliyat sonrası ağrılar ortaya çıkabilir. Bazı durumlarda plastik ağ, vajina duvarından dışarı çıkabilir. Vajina ağın içine doğru büyüdüğü için, ağın tamamen çıkarılması artık mümkün olmaz. Bu nedenle, bu tür bir ağ sadece istisnai durumlarda kullanılmalıdır (örneğin, diğer yöntemler başarılı olmadığında). ABD gibi bazı ülkelerde plastik ağların kullanımı artık yasaklanmıştır.

Efor inkontinansının düzeltilmesi: Prolapsus ameliyatından sonra mevcut inkontinans da düzelebilir. Ancak ameliyattan sonra inkontinans devam ederse, başka bir ameliyatla giderilebilir.

Pelvik taban, yaşamın ilerlemesiyle birlikte stabilitesini kaybeder. En iyi önleme yöntemi, pelvik tabana aşırı yük bindirmemek ve düzenli olarak egzersiz yapmaktır (düzenli pelvik taban egzersizleri).

Pelvik taban sarkması, cerrahi düzeltme sonrasında da tekrar ortaya çıkabilir. Bu nedenle, bu sorundan muzdarip kadınlar ameliyattan sonra da önlemeye dikkat etmelidir.

İlk çocuklarını doğururken 35 yaşın üzerinde olan kadınlarda, gerekirse planlı sezaryen önerilir. Bu, pelvik taban dokusunu korur.

Doğumdan sonra, doğum yaralanmalarının ve özellikle sfinkter kasındaki (Musculus sphincter ani) yaralanmaların tedavisi önemlidir. Doğum sonrası egzersizler ve doğum sonrası toparlanma egzersizleri, vücut merkezini güçlendirir. İdeal olarak, bu egzersizler doğumdan sonra da düzenli olarak sürdürülmelidir.

Önleyici tedbir olarak normal kiloda kalmaya ve makul düzeyde spor yapmaya özen gösterilmelidir. Pelvik tabanı güçlendirmek için faydalı olan spor dalları şunlardır:

• Yürüyüş
• Yürüyüş
• Yüzme
• Binicilik
• Dans

Aşağıdakiler gibi ani hareketler içeren sporlar ise daha az elverişlidir:

• Tenis
• Trambolin

Hayatınız boyunca pelvik taban kasları değişime uğradığından, düzenli egzersiz yapmak önemlidir.

Lehye, pelvisin bir parçası olarak özellikle sağlam destek yapılarına bağımlıdır. Rahim sarkmasının nedenleri çoğunlukla bağ dokusunun ve pelvik tabanın zayıflamasıdır. Yaşın ilerlemesi, hamilelik ve doğum ya da ağır yük kaldırma bu durumu tetikleyebilir.

Tipik belirtiler arasında baskı hissi, idrar yapma sorunları veya vajinada yabancı cisim hissi sayılabilir. Ayrıca efor inkontinansı ve cinsel ilişki sırasında rahatsızlık da görülebilir. Bazı hastalarda cinsel ilişki sırasında ağrı da ortaya çıkabilir.

Teşhis, doktorun rahim sarkmasını değerlendirdiği bir jinekolojik muayene ile konur. Ayrıca öksürük testi, ultrason veya rezidüel idrar ölçümü de yararlı olabilir.

Rahim sarkmasının tedavisi genellikle hedefli pelvik taban egzersizleri veya peser kullanımıyla başlar. Hafif rahim sarkmasında genellikle konservatif bir yaklaşım yeterlidir. Şikayetler devam ederse, cerrahi müdahale gerekebilir.