El mantarı: Bilgiler ve el mantarı uzmanları

Tinea manuum (Tinea manus olarak da bilinir), eldeki bir mantar hastalığını ifade eder. Bu terim Latince kökenlidir: Tinea genel olarak cilt mantarlarını ifade ederken, manuum veya manus "el" anlamına gelir. El anlamına gelen manus kökü, "manuel" gibi genel dilde kullanılan kelimelerde de yer alır.

Tinea manuum’un yanı sıra, klasik ayak mantarı olan Tinea pedis veya kafa mantarı olan Tinea capitis de bulunmaktadır.

El mantarı, dermatofitler, yani çeşitli ipliksi mantar türleri tarafından tetiklenir. Kesin etkenler çoğunlukla

• Trichophyton rubrum veya
• Trichophyton mentagrophytes'tir;
• daha nadiren de Epidermophyton floccosum'dur.

Cilt mantarı genel olarak çok yaygın bir hastalıktır. Kaynağa göre, tüm insanların yüzde 75’ine kadar zaman zaman bu hastalıktan etkilenmektedir. Özellikle ayak mantarı ve tırnak mantarı, bu muazzam yaygınlığın büyük bir kısmını oluşturmaktadır.

El mantarı ise çok daha nadir görülür. Ancak bu konuda kesin rakamlar mevcut değildir.

El mantarının kesin bir nedeni yoktur. Dermatofitler çevrenin her yerinde bulunur. Bunlar

• insandan insana,
• hayvandan insana,
• toprakla temas yoluyla veya
• ayrıca
  • halka açık duşlar,
  • yüzme havuzları,
  • spor salonları,
  • spor minderleri,
  • spor salonları vb.

yoluyla bulaşabilir.

Sağlıklı ciltte, patojenle temas olmasına rağmen genellikle enfeksiyon oluşmaz. Enfeksiyonun ortaya çıkması için, örneğin

• çocuklarda henüz tam olarak gelişmemiş bir bağışıklık sistemi,
• diyabet gibi kronik hastalıklar veya
• kan dolaşımı bozukluklarına yol açan periferik arter tıkanıklığı gibi.

El mantarı, dikkat çekici sıklıkta işçi ellerinde veya sporcularda spor yapan ellerde görülür. Bu el

• çevrede bulunan mantarlarla en fazla temas eden el olup
• mekanik etkiler nedeniyle en kolay zarar görebilir.

Cilt bariyerindeki hasarlar da enfeksiyonun giriş kapısı olabilir.

El mantarı, ayak mantarı veya tırnak mantarı ile birlikte görülmesi de oldukça yaygındır: Ayak, cilt mantarından belirgin şekilde daha sık etkilenir. Ayakla elin temas etmesi sonucu mantar ele bulaşır.

El mantarı genellikle tek taraflı olarak ortaya çıkar. Cilt iltihabının temel belirtileri her zaman

• kızarıklık,
• döküntü,
• kaşıntı,
• bazen pullanmadır.

Özellikle

• dishidroziform Tinea manus ile
• hiperkeratotik ragadiform el mantarı

Dishidroziform el mantarı, avuç içlerinde ve parmak uçlarında rahatsız edici kaşıntıya neden olan püstüller ve kabarcıklar oluşturur. 

Hiperkeratotik ragadiform el mantarı ise

• kırmızımsı pullanma ve
• avuç içlerinde ve parmak uçlarında görülen ragadlarla

ile karakterizedir. Ragadlar, son derece rahatsız edici olabilen cilt çatlaklarıdır. Ayrıca, bakteriyel süperenfeksiyonlar için giriş kapısı oluşturabilirler.

Tinea manus elin sırtını etkilemişse, genellikle kenarları belirgin kırmızımsı lezyonlar oluşur. Bu durum genel cilt mantarında (Tinea superficialis) yaygındır.

Hastalığın ilerlemesiyle birlikte bu lekeliler tüm avuç içi yüzeyine yayılır. Buna ek olarak pullanma ve çatlaklar da ortaya çıkar. Bu aşamada elin işlevselliği de ciddi şekilde bozulur. Bu nedenle nesneleri kavramak zorlaşabilir ve ağrılı hale gelebilir.

El mantarı son derece bulaşıcıdır. Her temas, patojenlerin vücudun diğer

• vücut bölgelerine,
• insanlara veya
• yüzeylere

yayabilir.

Her durumda aile hekimine veya dermatoloğa başvurmanız tavsiye edilir.

Çoğu zaman doktor görsel tanı koyar. Yani el mantarını sadece belirtilere bakarak teşhis eder. Hasta aynı zamanda şiddetli ayak mantarından muzdaripse bu durum özellikle belirgindir.

Bulgular net değilse, doktor bir sürüntü alabilir ve bu materyali mikroskop altında inceleyebilir.

Bununla birlikte, cilt mantarı vakalarında hastanın tıbbi geçmişinin alınması yine de önemlidir. Bu süreçte doktor, periferik arter hastalığı (PAVK) veya diabetes mellitus gibi hastalığı tetikleyebilecek önceden var olan rahatsızlıkları sorgular.

Ayrıca, eldeki kızarıklık ve kaşıntı için bir dizi ayırıcı tanı da söz konusu olabilir. Bunlar arasında

• genel olarak cilt döküntülerine yatkınlık gösteren atopik egzama (nörodermit),
• ellerdeki sedef hastalığı ve
• alerjik kontakt egzama.

Bunun yanı sıra, dishidroz veya kalıtsal palmoplantar keratoz gibi nadir görülen cilt hastalıkları da mevcuttur. Bunlar genellikle sadece bir dermatolog tarafından doğru bir şekilde teşhis edilip tedavi edilebilir.

Wood ışığı (bir UV lambası) yardımıyla, bazı mantar patojenleri floresan özellikleri sayesinde tespit edilebilir.

Teşhis net değilse, hekim bir patojen kültürü oluşturur. Bunun için doku örneği laboratuvarda kültürlenir, böylece patojenin tam olarak tanımlanması sağlanır. Sadece bu şekilde patojenin tam suşu daha ayrıntılı bir şekilde sınıflandırılabilir. Bir kültürün hazırlanması üç ila altı hafta sürebilir.

Kültür çalışmasının bir avantajı, çeşitli mantar ilaçlarının (antimikotikler) etkinliğinin bu yolla test edilebilmesidir. Ayrıca olası dirençler de bu şekilde tespit edilebilir. Böylece tedavi, her bir vakaya özel olarak hassas bir şekilde uyarlanabilir.

Derideki mantar enfeksiyonu genellikle antimikotiklerle tedavi edilir. Bunlar, mantarlara karşı etkili ilaçlardır. Etken maddeye bağlı olarak, mantarların çoğalmasını engeller veya onları öldürürler.

Cilt, doğası gereği aşılması zor bir bariyerdir. Mantarlar, cilt içinde çevreye dayanıklı sporlar halinde kolayca saklanabilirler. Bu nedenle, yok edilmeleri nispeten zordur. Tırnak mantarında ise durum daha da vahimdir.

El mantarının lokal tedavisi

Bu nedenle el mantarı, uzun süreli, sürekli ve tutarlı bir tedavi gerektirir. En üst deri tabakaları ancak üç ila dört hafta sonra tamamen dökülüp yenilenir. Antimikotiklerin amacı, bu süre boyunca mantarların çoğalmasını ve büyümesini engellemektir. Bu başarılırsa, el mantarı ortadan kaldırılmış olur.

Buna ek olarak, genellikle hastanın etkilenen bölgelere uyguladığı merhemler veya solüsyonlar kullanılır. Buna lokal veya topikal tedavi denir (topikal, "yerinde" anlamına gelir). Çoğu durumda, el mantarı için topikal tedavi yeterlidir. Bu tedavi, 

• azol türevleri (örn. bifonazol, klotrimazol, ekonazol, sertakonazol, tiokonazol),
• hidroksipiridonlar (siklopiroks),
• alilaminler (örn. naftifin, terbinafin) veya
• morfolinler (amorolfin)

gibi çeşitli ilaçlarla uygulanabilir.

Tedavi, belirtilen süre boyunca titizlikle uygulanmalıdır. Aksi takdirde hasta nüksetme riskiyle karşı karşıya kalır. Çoğu zaman tedavi, şikayetleri çok hızlı bir şekilde hafifletir; bu da ilacın etkisini gösterdiğini gösterir. Ancak bu durumda ciltte hala mantar sporları kalır ve ilacın kesilmesinden sonra bu sporlar yeniden çoğalabilir.

Sistemik el mantarı tedavisi

Lokal tedavi işe yaramazsa, “daha güçlü yöntemlere” başvurulması gerekir. Bu durum, özellikle derinin daha derin katmanlarındaki enfeksiyonlarda ve el mantarının hiperkeratotik formunda sıklıkla görülür.

Bu durumda mantarla mücadele vücut içine kaydırılır. Hasta, etken maddeleri tüm vücutta etki gösteren tabletler alır.

Antimikotikler arasında azoller, terbinafin veya griseofulvin bulunur. Griseofulvin artık neredeyse hiç kullanılmamaktadır. Ancak griseofulvin, çocuklarda tedaviye izin verilen türündeki tek mantar öldürücü ilaçtır. Sadece başka bir alternatifin bulunmaması durumunda, flukonazol de (bir yaşından büyük) çocuklarda kullanılabilir.

Çoğu antimikotik ilacın sistemik olarak verilmesinin dezavantajı, bu ilaçların karaciğere zarar verebilmesidir. Bu nedenle, sağlıklı bir karaciğerin temel bir ön koşul olmasının yanı sıra, tedavi süresince en az bir kez kan tahlili yapılmalıdır.

Mantar patojenleriyle bulaşma tamamen önlenemez. Bunlar her zaman ve her yerde ortaya çıkar.

Ancak belirli hijyen önlemleri, enfeksiyon riskini büyük ölçüde azaltabilir.

Hemen hemen tüm dermatofitler, dezenfektanlarla güvenilir bir şekilde yok edilebilir. Bu nedenle, halka açık banyolarda veya spor salonlarında el ve ayaklarınızı dezenfekte etmek faydalıdır.

Düzenli olarak yıkanın ve özellikle spor ayakkabılarında uzun süre nemli ve sıcak ortamlardan kaçının.

Bağışıklık sistemleri henüz tam olarak gelişmemiş olan çocuklar bu enfeksiyona karşı özellikle hassastır. Çocuklarda vücut hijyenine özen gösterilmelidir. Bu nedenle, el mantarı hastalarıyla temas etmemeleri gerekir.

Yukarıda bahsedildiği gibi, yüksek risk grubunda yer alan diğer kişiler de hastalarla temastan kaçınmalıdır.