Το περικάρδιο είναι ο ιατρικός όρος για τον καρδιακό σάκο. Πρόκειται για ένα είδος σάκου στον οποίο βρίσκεται η καρδιά. Για να είμαστε ακριβείς, το περικάρδιο αποτελείται από δύο μεμβράνες που συνδέονται μεταξύ τους, μεταξύ των οποίων βρίσκεται υγρό. Το υγρό αυτό ονομάζεται επίσης περικαρδιακό υγρό και παράγεται και απορροφάται συνεχώς από τα στρώματα του περικάρδιου. Για τον λόγο αυτό, οι μεμβράνες του περικάρδιου ονομάζονται επίσης οροειδή στρώματα ιστού. Για να εξασφαλιστεί η ομαλή λειτουργία του καρδιακού σάκου, απαιτείται υγρό μεταξύ των στρωμάτων σε ποσότητα 10-50 ml. Αυτή η κοιλότητα ονομάζεται επίσης περικαρδιακή κοιλότητα.
Σε ασθενείς με περικαρδιακή συλλογή, συσσωρεύεται αυξημένη ποσότητα υγρού μεταξύ των μεμβρανών του περικαρδίου. Το υγρό που παράγεται απορροφάται συνεχώς από τον οργανισμό, προκειμένου να διατηρηθεί μια σταθερή κυκλοφορία. Ωστόσο, σε περίπτωση περικαρδιακής συλλογής, συνήθως μέσα σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα, εισρέει πολύ περισσότερο υγρό στην περικαρδιακή κοιλότητα από ό,τι αποβάλλεται, με αποτέλεσμα αυτή να γεμίζει ολοένα και περισσότερο. Ο καρδιακός μυς, ο οποίος περιορίζεται εξαιτίας αυτού, χάνει την αποδοτικότητά του και δεν μπορεί πλέον να γεμίσει πλήρως τις καρδιακές κοιλότητες με αίμα. Αυτή η περιορισμένη λειτουργία επηρεάζει κυρίως τη διαστολική πλήρωση, με αποτέλεσμα να μειώνεται περαιτέρω η αποδοτικότητα της καρδιάς. Όταν η ποσότητα του υγρού αυξάνεται σε σύντομο χρονικό διάστημα, αρκούν ήδη περίπου 150 – 200 ml για να προκαλέσουν καρδιακή ανεπάρκεια. Σε περίπτωση χρόνιου υγρού, το οποίο συσσωρεύεται για εβδομάδες και μήνες, μπορεί να συσσωρευτούν έως και 2000 ml, προτού αυτό προκαλέσει προβλήματα.
Πολλοί άνθρωποι αναφέρονται σε αυτή την πάθηση και ως «περικαρδιακή συλλογή», καθώς η προσβεβλημένη περικαρδιακή κοιλότητα βρίσκεται ακριβώς δίπλα στον καρδιακό σάκο. Οι μικρές περικαρδιακές συλλογές σπάνια γίνονται αντιληπτές από τους πάσχοντες. Μια μικρή περικαρδιακή συλλογή δεν προκαλεί ακόμη αισθητά σημεία και συμπτώματα. Μόνο όταν εμφανίζονται σοβαρές συλλογές, εμφανίζονται πολυάριθμα συμπτώματα. Εκτός από τη μειωμένη καρδιακή λειτουργία, συχνά εμφανίζονται συμπτώματα που υποδηλώνουν καρδιακή ανεπάρκεια. Μεταξύ αυτών συγκαταλέγονται μια σαφώς αναγνωρίσιμη στάση αίματος στις φλέβες του λαιμού καθώς και το μπλε χρώμα στα χείλη.
Η περικαρδιακή ταμπονάδα είναι μια οξεία, απειλητική για τη ζωή μορφή περικαρδιακής συλλογής, κατά την οποία συσσωρεύεται γρήγορα υγρό στην περικαρδιακή κοιλότητα και προκαλείται κρίσιμη αύξηση της πίεσης. Αυτό περιορίζει τη φυσιολογική διαστολή της καρδιάς κατά τη φάση πλήρωσης, με αποτέλεσμα η διαστολική πλήρωση να επηρεάζεται σημαντικά και η καρδιά να μην μπορεί πλέον να δέχεται επαρκή ποσότητα αίματος. Ως αποτέλεσμα, μειώνεται η καρδιακή παροχή, γεγονός που επηρεάζει ιδιαίτερα το σύνολο της καρδιάς και τη λειτουργία της δεξιάς καρδιάς και μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρή καρδιακή ανεπάρκεια. Τυπικά κλινικά σημεία είναι η ορατή συμφόρηση των τραχηλικών φλεβών, η πτώση της αρτηριακής πίεσης καθώς και ο χαρακτηριστικός παράδοξος σφυγμός. Χωρίς θεραπεία, μπορεί να επέλθει γρήγορα σοκ, γι’ αυτό και η περικαρδιακή ταμπονάδα αποτελεί άμεση ιατρική κατάσταση έκτακτης ανάγκης.
Διάφορες αιτίες μπορούν να οδηγήσουν σε περικαρδιακή συλλογή.
- Καρδιακή βλάβη
- Καρδιακό έμφραγμα (μυοκαρδιακό έμφραγμα)
- Λοιμώδεις ασθένειες
- Φλεγμονή των καρδιακών βαλβίδων
- Ογκολογικές παθήσεις (καρκίνος του μαστού και των πνευμόνων)
- Καρδιοχειρουργική επέμβαση
- Βακτηριακές ή μυκητιασικές λοιμώξεις
- Ιδιοπαθής (χωρίς εμφανή αιτία)
Μεταξύ των σπάνιων, αλλά απειλητικών για τη ζωή αιτιών συγκαταλέγεται και η αορτική διατομή, η οποία μπορεί να οδηγήσει σε ταχεία αιμορραγία στον καρδιακό θύλακα. Ωστόσο, σε περίπου το ήμισυ των περιπτώσεων δεν μπορεί να προσδιοριστεί καμία σαφής αιτία (ιδιοπαθής).
Είναι επικίνδυνη η περικαρδιακή συλλογή;
Δεδομένου ότι η περικαρδιακή συλλογή μπορεί να οδηγήσει σε περιορισμό ή απώλεια της αντλητικής ικανότητας της καρδιάς, κατ’ αρχήν κάθε περικαρδιακή συλλογή είναι δυνητικά απειλητική για τη ζωή. Υπάρχει, ωστόσο, μια μορφή που είναι η πιο επικίνδυνη: η αιματηρή περικαρδιακή συλλογή, γνωστή και ως αιματοπερικάρδιο. Σε αυτή την περίπτωση, παρατηρείται αιμορραγία στο περικάρδιο, η οποία προκαλείται, μεταξύ άλλων, από ρήξη κοιλίας.
Με τον όρο αυτό εννοείται μια ρήξη στο τοίχωμα της καρδιάς, η οποία μπορεί να προκύψει, για παράδειγμα, σε περίπτωση εκτεταμένου εμφράγματος του μυοκαρδίου. Αυτό εξηγείται από το γεγονός ότι, λόγω του εμφράγματος, ο μυϊκός ιστός καταστρέφεται και, λόγω της δημιουργίας ουλών, δεν είναι πλέον τόσο σταθερός όσο πριν. Η ρήξη προκαλεί έντονη και ταχεία αιμορραγία στον καρδιακό θύλακο, η οποία μπορεί να συμπιέσει πλήρως τις καρδιακές κοιλίες. Αυτό ονομάζεται επίσης καρδιακή ταμπονάδα, η οποία αποτελεί οξεία επείγουσα κατάσταση.
Εάν η αιμορραγία δεν σταματήσει αμέσως και δεν γίνει διάνοιξη του περικάρδιου καθώς και απομάκρυνση της αιμορραγίας, υπάρχει απόλυτος κίνδυνος για τη ζωή. Επίσης, ένας τραυματισμός της καρδιάς, π.χ. από μαχαιριά ή σφαίρα πιστολιού, μπορεί να οδηγήσει σε περικαρδιακή ταμπονάδα. Τέλος, και μια ρήξη της αορτής στην περιοχή της εκροής οδηγεί συνήθως σε αιματοπερικάρδιο ή καρδιακή ταμπονάδα.
Η αιματοπερικάρδιο είναι μια ευτυχώς πολύ σπάνια, αλλά σοβαρή και απειλητική για τη ζωή επιπλοκή κατά τη διάρκεια καρδιοκαθετηριασμού ή εμφύτευσης βηματοδότη. Σε αυτές τις περιπτώσεις, μιλάμε για ιατρογενή αιτία αιματοπερικάρδιου, που σημαίνει «προκαλούμενη από τον γιατρό».
Ποιες μολυσματικές ασθένειες μπορούν να οδηγήσουν σε περικαρδιακή συλλογή;
Επίσης, πολλές μολυσματικές ασθένειες μπορούν να οδηγήσουν σε περικαρδιακή συλλογή. Έτσι, εμφανίζεται συχνά ως συνοδό της φυματίωσης, του έρπητα και του HIV. Επιπλέον, η περικαρδιακή συλλογή και η καρδιακή ανεπάρκεια αλληλοεξαρτώνται. Ενώ η συστολή του καρδιακού μυός οδηγεί σε δραστική μείωση της καρδιακής απόδοσης, η καρδιακή ανεπάρκεια, λόγω της ανεπαρκούς καρδιακής λειτουργίας, προκαλεί επίσης συσσώρευση υγρού στην περικαρδιακή κοιλότητα. Επιπλέον, η πάθηση αυτή αποτελεί συχνά παράγοντα κινδύνου για καρδιοχειρουργική επέμβαση. Δεν είναι σπάνιο να εμφανιστεί μια ήπια φλεγμονή του περικάρδιου (περικαρδίτιδα), η οποία μπορεί γρήγορα να προκαλέσει συλλογή υγρού.
Τέλος, και διάφορες μορφές καρκίνου οδηγούν σε αυτή την πάθηση. Εκτός από τον καρκίνο του μαστού και των πνευμόνων, η λευχαιμία είναι επίσης γνωστή ως αιτία σοβαρής περικαρδιακής συλλογής. Επιπλέον, το ρευματισμό, η ελκώδης κολίτιδα και η νόσος του Crohn οδηγούν σε αυτά τα κλασικά συμπτώματα. Πρόκειται για τρεις ιδιαίτερα σοβαρές ανοσολογικές παθήσεις.
Μια σοβαρή περικαρδιακή συλλογή μπορεί να οδηγήσει σε πολυάριθμες επιπλοκές. Συνήθως, οι ασθενείς πάσχουν από
- σοβαρή δύσπνοια,
- χαμηλή αντοχή και
- επώδυνο βήχα.
Ωστόσο, εάν η νόσος παραμείνει χωρίς θεραπεία, τα χείλη γίνονται γρήγορα μπλε και εμφανίζεται η λεγόμενη περικαρδιακή ταμπονάδα. Πρόκειται για μια κατάσταση κατά την οποία η καρδιά δεν μπορεί πλέον να εκτελεί τις λειτουργίες της λόγω της τεράστιας πίεσης που ασκείται από την περικαρδιακή κοιλότητα. Επιπλέον, συχνά οι στεφανιαίες αρτηρίες στενεύουν λόγω του περικάρδιου που συνεχώς διευρύνεται. Ως εκ τούτου, δεν τροφοδοτούν πλέον την καρδιά με οξυγόνο και τα απαραίτητα θρεπτικά συστατικά. Τελικά, αυτό οδηγεί συνήθως σε καρδιακή ανακοπή και θάνατο του ασθενούς. Σε σοβαρές περιπτώσεις, αυτό μπορεί να οδηγήσει σε ταχεία αύξηση του όγκου του περικάρδιου με απειλητικές για τη ζωή συνέπειες.
Σε περίπτωση υποψίας για περικαρδιακή συλλογή, πρέπει να αναληφθεί άμεση δράση. Ακόμη και μια ήπια μορφή της νόσου μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρή περικαρδιακή συλλογή και, κατά συνέπεια, σε σοβαρές επιπλοκές. Για τον λόγο αυτό, ακόμη και σε περίπτωση ελαφριάς υποψίας, συνιστάται η διενέργεια υπερηχογραφικής εξέτασης της καρδιάς (ηχοκαρδιογραφία). Κατά τη διάρκεια αυτής της εξέτασης, εκτός από την ποσότητα του υγρού, μπορεί επίσης να εμφανιστεί στο ΗΚΓ η λεγόμενη «ηλεκτρική εναλλαγή» (electrical alternans), η οποία αποτελεί ένδειξη σημαντικών συλλογών υγρού. Σε ορισμένες περιπτώσεις, πραγματοποιείται επιπλέον αξονική τομογραφία (CT). Εάν οι εξετάσεις αυτές επιβεβαιώσουν την υποψία, μπορεί να καταστεί απαραίτητη η αφαίρεση μικρής ποσότητας υγρού από την περικαρδιακή κοιλότητα. Αυτή η διαδικασία ονομάζεται ιατρικά «περικαρδιακή παρακέντηση». Το υγρό που αφαιρείται πρέπει στη συνέχεια να εξεταστεί κυρίως για καρκινικά κύτταρα και παθογόνους μικροοργανισμούς.
Αξονική τομογραφία περικαρδιακής συλλογής· Από τον James Heilman, MD - Δικό του έργο, CC BY-SA 3.0, Σύνδεσμος
Στη συνέχεια, συνήθως ζητείται η λήψη ιστορικού. Στο πλαίσιο του ιστορικού λαμβάνονται υπόψη, ιδίως, προηγούμενες παθήσεις, λοιμώξεις ή τραυματικά επεισόδια. Αυτό χρησιμεύει, μεταξύ άλλων, και για τον εντοπισμό όλων των παραγόντων κινδύνου, καθώς και τυχόν κληρονομικών ασθενειών του ασθενούς. Στις περισσότερες περιπτώσεις, η λήψη του ιστορικού δεν οδηγεί σε συγκεκριμένο αποτέλεσμα, ωστόσο μπορούν να αποκλειστούν πολλές επικίνδυνες ασθένειες ως αιτία.
Ωστόσο, για την ιατρική διάγνωση και θεραπεία αρκεί ήδη το γεγονός ότι ο ασθενής παραπονιέται για δύσπνοια και συνεχή κόπωση και ότι κατά την υπερηχογραφική εξέταση ή την αξονική τομογραφία είναι ευδιάκριτη η υπερβολική ποσότητα περικαρδιακού υγρού. Σε σοβαρές παθήσεις, το υγρό αυτό περιβάλλει ολόκληρη την καρδιά και είναι επομένως σαφώς ορατό.
Η θεραπεία της περικαρδιακής συλλογής εξαρτάται βασικά από τη σοβαρότητα της νόσου καθώς και από την αιτία της. Μια χρόνια συλλογή σπάνια οδηγεί σε σοβαρές επιπλοκές και, ειδικά σε ασθενείς προχωρημένης ηλικίας, δεν αντιμετωπίζεται πλέον. Αυτό οφείλεται, μεταξύ άλλων, στο γεγονός ότι κάθε θεραπεία ενέχει κινδύνους, οι οποίοι, ειδικά σε προχωρημένη ηλικία, μπορεί να έχουν σοβαρές συνέπειες. Γι’ αυτό, σε ηλικιωμένους ασθενείς με ελάχιστα συμπτώματα, αποφεύγονται οι επεμβατικές διαδικασίες (όπως, για παράδειγμα, η παρακέντηση ή η αποστράγγιση). Αντίθετα, μια οξεία περικαρδιακή συλλογή αποτελεί άμεσο κίνδυνο, ο οποίος πρέπει να αντιμετωπιστεί ανεξάρτητα από την ηλικία.
Κατά κανόνα, η θεραπεία εξαρτάται από την υποκείμενη νόσο. Σε περιπτώσεις ελαφρών συλλογών που προκαλούνται από λοιμώξεις, αντιμετωπίζεται πρωτίστως η λοιμώδης νόσος. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ειδικά όταν πρόκειται για ιογενείς λοιμώξεις, αρκεί η τήρηση κλινήρης ανάπαυσης για μερικές ημέρες. Ωστόσο, η επίσκεψη σε γιατρό είναι απαραίτητη, καθώς οι σοβαρές καρδιακές συλλογές μπορούν γρήγορα να γίνουν απειλητικές για τη ζωή. Σε περίπτωση πόνου, η φαρμακευτική αγωγή μπορεί να είναι απαραίτητη και χρήσιμη. Συνήθως χορηγούνται μικρές δόσεις ιβουπροφαίνης. Αντίθετα, σε περίπτωση επίμονης λοιμώδους νόσου, ειδικά όταν προκαλείται από βακτήρια, χορηγείται ειδική θεραπεία με αντιβιοτικά.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, η φαρμακευτική αγωγή δεν αποδίδει. Τότε μπορεί να καταστεί απαραίτητη η λεγόμενη παρακάρδια παρακέντηση. Κατά τη διαδικασία αυτή, γίνεται παρακέντηση με βελόνα στην παρακαρδιακή κοιλότητα του ασθενούς και στη συνέχεια απομακρύνεται η περίσσεια υγρού με καθετήρα. Η διαδικασία αυτή μπορεί να χρησιμοποιηθεί τόσο για διαγνωστικούς όσο και για θεραπευτικούς σκοπούς και ονομάζεται διαγνωστική παρακέντηση του περικαρδίου. Σε οξείες περιπτώσεις, η παρακέντηση χρησιμεύει κυρίως για την ταχεία ανακούφιση της καρδιάς.
1. Τι είναι η περικαρδιακή συλλογή;
Η περικαρδιακή συλλογή είναι μια συσσώρευση υγρού στον περικαρδιακό θύλακο, η οποία μπορεί να περιορίσει την κινητικότητα της καρδιάς.
2. Πότε γίνεται επικίνδυνη η περικαρδιακή συλλογή;
Η περικαρδιακή συλλογή γίνεται επικίνδυνη κυρίως όταν το υγρό αυξάνεται ραγδαία, καθώς αυτό μπορεί να οδηγήσει σε περικαρδιακή ταμπονάδα.
3. Πώς διαπιστώνεται η υπερκάρδια;
Για τη διάγνωση χρησιμοποιείται συχνά η ηχοκαρδιογραφία, με την οποία μπορεί να διαπιστωθεί αξιόπιστα η υπερκάρδια.
4. Πώς αντιμετωπίζεται η περικαρδιακή συλλογή;
Η θεραπεία εξαρτάται από την αιτία και τη σοβαρότητα της κατάστασης και κυμαίνεται από συντηρητική θεραπεία και χειρουργική επέμβαση έως την ανακούφιση μέσω θεραπευτικής παρακέντησης.
