Sakal mantarı (Tinea barbae): Bilgiler ve sakal mantarı uzmanları

Sakallık, tıbbi adıyla Tinea barbae, sakal bölgesindeki deride görülen bir mantar enfeksiyonudur. Bu, dermatofitoz, yani dermatofitlerin neden olduğu bir mantar hastalığıdır.

Dermatofitler, ipliksi mantarların bir türüdür. Yalnızca insan ve hayvanların derisini etkilerler. Bu nedenle, deri mantarlarının “klasik” patojenleridir. Deri mantarları, genel olarak Tinea terimiyle de adlandırılır. Tinea barbae’nin yanı sıra, örneğin şunlar da vardır:

• Tinea pedis (ayak mantarı),
• Tinea ungium (tırnak mantarı)
• Tinea corporis (vücut mantarı) veya
• Tinea capitis (kafa mantarı) gibi türler de vardır.

Genel olarak, mantar enfeksiyonlarının neden olduğu hastalıklara mikoz denir. Bu hastalıklar sıklıkla akciğerleri veya mide-bağırsak ya da ürogenital sistemin mukoza zarlarını etkiler.

Dermatofitler söz konusu olduğunda ise sadece cildi etkilerler. Dermatofitler, kornanın ana bileşeni olan keratinle beslenirler. Bu nedenle cilt mantarları sadece

• deride ve deriye bağlı yapılar,
• saç köklerinde ve
• parmak ve ayak tırnaklarında görülür.

Dermatofitler, nemli ve sıcak ortamlarda özellikle iyi çoğalır. Bu nedenle, sık görülen bulaşma yerleri nemli ve sıcak ortamlardır, örneğin

• saunalar,
• halka açık duşlar,
• yüzme havuzları,
• spor matları veya
• spor salonları gibi nemli ve sıcak yerlerdir.

Mantar patojeni, cilde doğrudan temas yoluyla bulaşır.

İnsanlardan insanlara doğrudan bulaşması da sık görülür. Bunun olası örnekleri arasında güreş veya cinsel ilişki sayılabilir.

Hayvanlar da cilt mantarlarından etkilenebilir. Bazı mantar patojenleri hem hayvanları hem de insanları etkileyebilir. Bu patojenlere zoofilik türler denir. Bu nedenle hayvandan insana bulaşma da mümkündür.

Zoofilik mantar patojenleri, genellikle tamamen geofilik (topraktan kaynaklanan) veya antropofilik (sadece insanlarda yaşayan) dermatofitlere kıyasla daha derin ve inatçı enfeksiyonlara (Tinea profunda) neden olur.

Bu durum, Tinea barbae patojenleri için de geçerlidir. Sakal mantarı, özellikle etkilenen kişilerin sığırlarla veya diğer enfekte hayvanlarla yakın temas halinde olduğu kırsal bölgelerde görülür. Hayvana el ile basit bir temas ve ardından el ile çeneyi kaşımak bile enfeksiyona yol açabilir.

Etkilenen kişinin bağışıklık sistemi de zayıfsa, enfeksiyon riski artar. Bağışıklık sistemi zayıflığı özellikle şu durumlarda sık görülür:

• diyabet,
• dolaşım bozuklukları,
• bağışıklık sistemini baskılayan ilaçların alınmasını gerektiren bir hastalığı olan veya
• bağışıklık yetmezliği hastalığı

sıkça görülür.

Burada tetikleyici dermatofitler özellikle

• Trichophyton mentagrophytes (ana konak: kemirgenler) ve
• Trichophyton verrucosum’dur (ana konak sığırlar),
• ancak bunun yanı sıra diğer Trichophyton ve Microsporum türleridir.

Sakal mantarı, kenarlarında belirgin pullanma görülen ve bazen de sıvı akıntısı olabilen yuvarlak, kızarık lezyonlar şeklinde ortaya çıkar. Buna her zaman şiddetli bir kaşıntı eşlik eder ve bu da hastaları kaşınmaya yöneltir.

Sakal mantarı genellikle derinin derinliklerine inen bir enfeksiyondur. Mantarlar özellikle kıl köklerinde yerleşir. Burada şiddetli akneye benzeyen bir iltihaplanmaya neden olurlar: Furunkül benzeri nodüller ve püstüller oluşur; bunlar kısmen çok kalın bir şekilde şişebilir. Bir süre sonra irin boşalmasıyla patlarlar. Ardından tüm bölge kabuklanır. Etkilenen sakal kılları genellikle çok kolay bir şekilde çekilip çıkarılabilir.

İltihaplı bölgeler yeterince büyükse veya bu tür furunkülöz oluşumlar bir araya gelirse, apse oluşumuna bile yol açabilir: Deri altında irin dolu bir boşluk oluşur ve bu boşluk, dış ortama ve bağışıklık sistemine erişim izni vermez.

Ciddi sakal mantarı vakalarında, kulak arkasındaki bölgesel lenf düğümlerinde

• kulak arkasında,
• boynun yanlarında veya
• alt çenenin altında

büyümesi de görülebilir. Ateş de ortaya çıkabilir.

Sakallık kendi kendine de iyileşebilir. Ancak bu durumda, üzerinde artık sakal çıkmayan bir yara izi kalır. Ayrıca enfeksiyon oldukça uzun sürebilir. Bu durum, ağrı ve kaşıntının yanı sıra, hasta için kozmetik ve sosyal bir sorun da yaratır.

Bu nedenle, yukarıda açıklanan şikayetler ortaya çıktığında zamanında aile hekimine başvurulmalıdır. Aile hekimi, altta yatan hastalığı teşhis eder ve tedaviyi başlatır. Gerekirse bir cilt uzmanına (dermatolog) sevk edilebilir.

Genellikle dermatologlar sakal mantarını bir bakışta tanıyabilir. İlgili anamnez (hayvanlarla temas) klinik bulgularla (yeni ortaya çıkan çıban benzeri sakal kılı iltihabı) uyumluysa, bu genellikle yeterlidir.

Hastalık veya patojenin ne olduğu belirsiz kalırsa, doku örneği yoluyla patojenin saptanması gerekir. Bunun için doktor, iltihaplı cilt bölgesinin pullu kenar kısmından bir sürüntü alır. Mikroskop altında ilgili ipliksi mantarlar görülür ve sakal mantarı tanısı konur.

Bazı durumlarda, mantar kültürü yoluyla mantarın tam türünü belirlemek gerekebilir.

Bunun için örnek materyalden alınan mantar, uygun bir besiyerinde yetiştirilir. Bu işlem bir hafta ile dört haftadan fazla sürebilir. Yeterli büyüme sağlandığında, hangi patojenin mevcut olduğu kesin olarak belirlenebilir. Bu durumda, kullanılan antimikotik ilaçların etkinliği hakkında da değerlendirmeler yapılabilir. Bu durum, özellikle tedavinin başarısız olduğu vakalarda önemlidir.

Olası ayırıcı tanılar açısından mantar saptanması da önemlidir. Çeşitli hastalıklar, sakal mantarı ile benzer bir tablo sergiler:

• Şiddetli akne,
• furunküloz veya
• bakteriyel karbunkül

burada olası şüpheliler arasında yer alır. AIDS gibi bağışıklık yetmezliği hastalıkları da olasılık dahilindedir.

Sakal mantarının tedavisi, lokal ve sistemik antimikotiklerle yapılır. Bunlar, mantarların çoğalmasını engelleyen ve onları öldüren etken maddelerdir.

Lokal olarak uygulandıklarında, birçok cilt mantar enfeksiyonunda birkaç gün içinde etki gösterirler. Yine de, uzun bir süre (birkaç hafta) boyunca düzenli olarak uygulanmaları gerekir. Ancak bu şekilde aktif maddeler güvenli ve kalıcı bir etki sağlayabilir.

Sakal mantarı, zorlu ve derin bir mantar enfeksiyonudur. Bu nedenle sistemik tedaviden kaçınılması çoğu zaman mümkün değildir. “Sistemik” terimi, ilacın vücudun tüm “sisteminde” etki gösterebileceği anlamına gelir. Hasta bu amaçla tabletler alır. 

Ne yazık ki bu durum yan etkilere de yol açabilir. Bunlar arasında mide rahatsızlıkları ve muhtemelen karaciğer hasarı yer alır. Antimikotik ilaçların çoğu karaciğeri etkiler. Dolayısıyla, sakal mantarı için sistemik tedavinin ön koşulları şunlardır:

• sağlıklı bir karaciğer fonksiyonu ve
• gerekirse karaciğer değerlerini izlemek için kan alınmasıdır.

Bununla birlikte, sistemik tedavi çoğu kişi için güvenli ve iyi tolere edilir.

Olası etken maddeler arasında azol grubu antimikotikler veya terbinafin bulunur. Kılın iyice, hijyenik ve eksiksiz bir şekilde tıraş edilmesi tavsiye edilir.