Hipofiz adenomu ve hipofiz tümörü

Hipofiz, yaklaşık kiraz büyüklüğünde bir bezdir ve

• bir ön lob (adenohipofiz) ve
• bir arka lobdan (nörohipofiz) oluşur.

Arka lob, hipotalamus adlı yakındaki bir beyin bölümünden gelen hormonları depolar. Gerektiğinde bu hormonları salgılar.

Buna karşılık hipofiz ön lobu, vücut için önemli olan hormonları kendisi üretir; örneğin

• büyüme hormonu,
• folikül uyarıcı hormon (FSH),
• prolaktin,
• tiyrotropin (TSH) ve
• adrenokortikotropik hormon (ACTH).

Hipofiz adenomları, hipofiz bezinde oluşan iyi huylu tümörlerdir. Tüm intrakraniyal tümörlerin (kafatasının içindeki tümörlerin) yaklaşık %10–15’i hipofiz tümörleridir.

İyi huylu veya kötü huylu olmalarına göre hipofiz tümörleri

• tipik iyi huylu adenomlar (vakaların yaklaşık %85’i) – iyi huylu,
• daha agresif atipik adenomlar (vakaların yaklaşık %15’i) – iyi huylu, ancak sorunlu, ve
• hipofiz karsinomları (vakaların yaklaşık %0,1'i) – kötü huylu

olarak sınıflandırılabilir.

Hipofiz adenomları, kısaca H-adenomları, Sella turcica içinde büyür. Bu, iki görme sinirinin kesiştiği noktanın yakınında bulunan bir kemik çukurudur.

Tıp uzmanları, hipofiz adenomlarını iki özelliğe göre farklı tiplere ayırır:

• Boyutlarına göre: Mikroadenomlar 1 cm'den küçük, makroadenomlar ise 1 cm'den büyüktür.
• Hormon aktivitesine göre: Hormon aktif (hormon üreten) veya hormon inaktif (hormon üretmeyen).

Hormon aktif adenomlar arasında şunlar bulunur:

• prolaktinomlar (prolaktin hormonu üretir, tüm adenomların yaklaşık %50'sini oluşturur),
• Büyüme hormonu üreten adenomlar (tüm adenomların yaklaşık %22'sini oluşturur), 
• ACTH üreten adenomlar (tüm adenomların yaklaşık %5’i) ve
• TSH ve FSH üreten adenomlar (%1'den az)

ayırt edilir. Üretilen hormona bağlı olarak bunlar, örneğin

• somatotropinom,
• kortikotropinom veya
• tirotropinom

olarak adlandırılır. Adenomların yaklaşık %23’ü hormonel olarak inaktiftir.

Hipofiz karsinomu genellikle bir prolaktinomdan gelişir. Daha agresif olan atipik adenomlar, komşu beyin dokularına doğru büyür. Bu durumda tamamen çıkarılması mümkün olmaz.

Hipofiz bezindeki bir hücrenin genetik yapısındaki değişiklikler, kontrolsüz hücre bölünmelerine yol açabilir. Bu da bir kitle, yani hipofiz tümörünün gelişmesine neden olur. Kesin mekanizmalar henüz tam olarak açıklığa kavuşmamıştır.

Bazı hastalarda H-adenomu, multipl endokrin neoplazi (MEN-1 sendromu) ile bağlantılı olarak ortaya çıkar. Bu, kalıtsal bir endokrin hastalığıdır.

Hipofiz tümörünün belirtileri, hormon aktivitesine ve hangi hormonların etkilendiğine bağlıdır. Hormon fazlalığı veya eksikliği durumuna göre belirtiler tamamen farklı olabilir.

Örneğin, kadınlarda prolaktinomlar

• adet döngüsü bozukluklarına,
• kısırlık ve
• hamile olmayan kadınlarda meme bezlerinden süt akışına

neden olabilir. Erkeklerde ise

• kadın göğüslerinin oluşumuna (jinekomasti),
• libido bozukluklarına ve
• ereksiyon bozukluklarına

görülebilir.

Büyüme hormonu üreten adenomlar, ergenlik döneminden önce bile gigantizme (dev büyüme) yol açar. Yetişkinlerde ise

• dış görünüşte,
• metabolizmada ve
• iç organlarda değişiklikler görülür (akromegali olarak adlandırılır).

Hastalar çeşitli şikayetler gösterebilir. En sık görülenler şunlardır:

• baş ağrısı,
• adet döngüsü bozuklukları,
• iktidarsızlık,
• görme bozuklukları,
• aşırı terleme,
• libido kaybı,
• Uyku bozuklukları,
• Karpal tünel sendromu ve
• eklem hastalıkları.

ACTH üreten adenomlarda, ACTH fazlalığı nedeniyle Cushing hastalığı ortaya çıkar. Tipik belirtiler arasında örneğin

• ay yüzü ve bufalo boynu,
• vücudun gövde kısmında yoğunlaşan obezite,
• cinsiyet bezlerinde işlev bozukluğu,
• osteoporoz,
• kas güçsüzlüğü, 
• Ödem,
• Akne,
• diyabet ve
• Yüksek tansiyon.

Hormon üretmeyen hipofiz tümörleri, büyüdükçe çevrelerindeki hormon veya sinir dokusunu sıkıştırır. Bu nedenle hipofiz yetmezliğine ve görme bozuklukları ile görme alanı daralmasına yol açabilirler.

Hangi hormonun yetersiz üretildiğine bağlı olarak, büyüme bozuklukları

• büyümede (örn. boy kısalığı, yağ metabolizması bozukluğu, fiziksel performansın azalması),
• cinsiyet bezlerinde (örn. adet döngüsü bozuklukları, kısırlık, ereksiyon bozuklukları, küçük ve yumuşak testisler, koltuk altı ve kasık kıllarında bozukluklar),
• tiroid fonksiyonunda (örn. kilo alımı, yorgunluk, uyuşukluk, kişilik değişiklikleri) veya
• adrenal korteks (örn. soluk cilt rengi, halsizlik, yorgunluk, kilo kaybı, mide bulantısı, hipotansiyon)

ile ilişkili olabilir.

H-adenomu çok yavaş büyüdüğü için, hipofiz tümörünün ilk belirtileri genellikle ancak yıllar sonra ortaya çıkar.

Tanı koymanın temeli

• hastanın şikayetleri ve tıbbi geçmişi (anamnez) hakkında yapılan sorgulama,
• endokrinolog tarafından idrar, tükürük ve kandaki hormon düzeylerinin ölçülmesi,
• görüntüleme yöntemleri (özellikle manyetik rezonans tomografi, MRG) ve
• göz doktoru tarafından yapılan muayene.

Hastalıksal olarak değişime uğramış doku, MRG'de net bir şekilde görülebilir. Radyolog, hipofiz adenomunun büyüklüğünü, konumunu ve kireçlenme olup olmadığını tam olarak görebilir.

Tükürük, kan ve idrar tahlilleri sayesinde hangi hormonun aşırı ya da yetersiz miktarda bulunduğu ortaya çıkar.

Kortikotropinom, deksametazon testi yardımıyla tespit edilebilir. Deksametazon, beyin ödemlerinin gerilmesinde sıklıkla kullanılan, kortikoid içeren bir ilaçtır.

Göz muayenesi de yararlıdır; özellikle de görme alanı perimetrisi veya bilgisayar destekli perimetri. Bu sayede adenomun görme yolundaki yapılara baskı uygulayıp uygulamadığı veya bu yapıların içine doğru büyüyüp büyümediği tespit edilebilir. Bu durum, görme alanında daralma ile kendini gösterir.

Hipofiz adenomunun tedavisi,

• şikayetlere,
• hormon metabolizması üzerindeki etkilere ve
• tümörün hormonal aktivitesine göre belirlenir.

Bazı hipofiz adenomları herhangi bir belirti göstermez. Bu durumda, genellikle görüntüleme yöntemleri yardımıyla tümörün büyümesini düzenli aralıklarla izlemek yeterlidir.

Tedaviye ancak tümör hastaya şikayetler vermeye başladığında başlanır.

Bazı hipofiz adenomları genellikle cerrahi müdahale gerektirmez: Örneğin prolaktinomlar tercihen ilaçlarla (dopamin agonistleri) tedavi edilir. Ancak belirli durumlarda prolaktinomda da cerrahi olarak çıkarılması düşünülebilir. Bunun için gerekli koşullar arasında şunlar sayılabilir:

• ilaç tedavisi işe yaramadığında,
• hastanın ilaçlara toleransı olmaması,
• tedaviye rağmen görme kaybı ilerliyorsa veya
• çocuk sahibi olma isteği varsa.

Büyüme hormonu ve ACTH üreten adenomlarda tercih edilen tedavi hipofiz ameliyatıdır. Başarı şansı oldukça yüksektir.

Mikroadenomlar çok küçük oldukları için burun yoluyla ameliyat edilebilirler. Hipofiz adenomu ameliyatından sonra kafada görünür bir yara izi kalmaz. Küçük tümörler, 10 vakadan 9'unda doku kalıntısı bırakılmadan çıkarılabilir.

Makroadenomlarda ise kafatası tavanının açılması gerekir.

Hipofiz tümörlerinin çıkarılması, bir beyin cerrahisi uzmanı tarafından gerçekleştirilir. İnvaziv şekilde büyüyen adenomlar cerrahi olarak tamamen ortadan kaldırılamaz. Bu durumda hasta genellikle ömür boyu hormon almak zorunda kalır.

Tümörlerde radyoterapi çok nadiren kullanılır; örneğin çok büyük H-adenomlarda. Bu durumda doktorlar, hipofiz adenomu ameliyatından önce radyoterapi ile tümörü küçültmeye çalışırlar.

Hormonal bozuklukların çok şiddetli olduğu durumlarda, cerrahi müdahale öncesinde hastaya ilaç tedavisi uygulanır.

Tümöre bağlı hipofiz yetmezliği, ameliyat öncesinde ve sonrasında hormon verilmesi yoluyla dengelenmelidir. Buna hormon replasman tedavisi denir. Hormon eksikliğine bağlı olarak bu tedavi,

• hidrokortizon,
• L-tiroksin,
• cinsel hormonlar (androjenler, östrojenler gibi),
• büyüme hormonları veya
• desmopressin

anlamına gelir.

Hipofiz adenomu hangi belirtilere neden olur?

Hipofiz adenomunun belirtileri, tümörün büyüklüğüne ve hormon aktivitesine bağlıdır. Hormon üreten bir hipofiz adenomu, örneğin prolaktin, ACTH veya GH yoluyla akromegali, Cushing hastalığı veya hipertiroidizm gibi tipik belirtilere neden olabilir. Tümör büyüdükçe, optik kiazma etkilendiği için baş ağrısı ve görme bozuklukları ortaya çıkabilir.

Hipofiz adenomu iyi huylu mudur?

Hipofiz adenomları iyi huylu adenomlardır ve kötü huylu beyin tümörleri arasında sayılmazlar. Bununla birlikte, hipofiz tümörü, Sella turcica içindeki konumu nedeniyle önemli bozukluklara neden olabilir. Nadir durumlarda, bir makroadenom, iç karotis arteri veya komşu beyin yapıları yönünde büyüyebilir.

Hipofiz adenomu nasıl teşhis edilir?

Hipofiz adenomu şüphesi durumunda, endokrinoloji bölümünde kapsamlı bir teşhis ve tedavi planlaması yapılır. TSH, ACTH, prolaktin veya ADH hormon analizlerinin yanı sıra MRG ve gerekirse BT kullanılır. Manyetik rezonans tomografi, mikroadenomları ve makroadenomları gösterir; ayrıca Sella turcica’da olası bir genişlemeyi de ortaya çıkarır.

Hipofiz tümörü nasıl tedavi edilir?

Hipofiz adenomlarının tedavisi, adenomun türüne göre belirlenir. Prolaktinom ve diğer prolaktinomlar genellikle dopamin agonistleri ile ilaçla tedavi edilir. Hormon aktif olmayan adenomlarda veya görme sinirlerinin sıkışması durumunda, genellikle kafatası tabanından transsfenoidal yol ile cerrahi tedavi gereklidir; nadir durumlarda kraniyotomi yapılır. Ek olarak radyoterapi de gerekebilir.

Hipofiz adenomunun prognozu nasıldır?

Hipofiz adenomunun prognozu çoğu durumda iyidir. Hipofiz adenomu, erken teşhis edildiğinde iyi bir şekilde tedavi edilebilen iyi huylu bir tümördür. Büyüklüğü, hormon aktivitesi ve hipofiz adenomunun büyüme gösterip göstermediği ya da erken teşhis edilip edilmediği belirleyicidir. Bununla birlikte, uzun vadeli endokrinolojik takip gereklidir.