Tiroid Bezi – Anatomisi, İşlevi ve Metabolizmanın Düzenlenmesi

Gırtlağın altında bulunan tiroid bezi (Glandula thyroidea), dar bir doku şeridi (“Isthmus”) ile birbirine bağlanan iki yan lobdan (“lobus dexter” ve “lobus sinister”) oluşur. Tiroid lobları, trakeanın yanlarına oturur; bu loblar, gırtlağın altında trakeayı çevreler ve bağ dokusu aracılığıyla trakeaya bağlanır. Tiroid bezinin şekli büyük harf “H”ye benzer. Tiroid bezinin alt uzantıları geniş ve kısadır; buna karşılık, birbirinden hafifçe ayrılan “üst boynuzlar” ise uzun ve dar bir şekle sahiptir.

Tiroid bezini iki bağ dokusu kapsülü çevreler. İç kapsül, tiroid bağ dokusuna sıkıca bağlıdır. Dış kapsül ise gırtlak kaslarına, yanlarda sinir yolları ve damarlara, arka tarafta ise nefes borusuna komşudur.

Sağlıklı bir tiroid bezinin hacmi kadınlarda en fazla 18 mililitre, erkeklerde ise 25 mililitre kadardır. Bu hormon bezi 18 ila 60 gram ağırlığındadır; yenidoğanlarda ise 2 ila 3 gramdır. Tiroid loblarının yüksekliği üç ila dört santimetre, kalınlığı ise bir ila iki santimetredir. Tiroid bezinin genişliği 7 ila 11 santimetre arasındadır.

Tiroid bezinin birincil işlevi, iyot depolamak ve iyot içeren triiyodotironin (T3) ve tiroksin (T4) hormonlarının yanı sıra kemik oluşumu için önemli olan kalsitonin hormonunu üretmektir.

Tiroid dokusu, genellikle yuvarlak veya oval şekilli mikroskobik küçük keseciklerden (tiroid folikülleri) oluşur. T3 ve T4 tiroid hormonları, tiroid foliküllerini oluşturan hücrelerin (“tiyrositler” veya “folikül epitel hücreleri”) üretilmesini sağlar. Dar anlamıyla tiroid hormonları, büyük ölçüde iyottan oluşan ve folikül epitel hücrelerinde üretilen T3 ve T4 hormonlarıdır. T3 üç, T4 ise dört iyot molekülü içerir.

Folikül epitel hücrelerinin arasında yer alan ve C hücreleri olarak adlandırılan hücreler ise kalsitonin hormonunu üretir. Kalsitonin, fosfat ve kalsiyumun kemiklere yerleşmesini sağlar ve böylece kemik erimesini engeller.

Tiroid bezinin arka tarafında, parathormon (paratirin, PTH) hormonunu üreten dört adet mercek büyüklüğünde paratiroid bezi (Glandulae parathyroideae, epitel cisimcikleri) bulunur. Parathormon, kandaki kalsiyum seviyesini düzenler.

Tiroid bezi günde ortalama 50 mikrogram T3 ve 80 mikrogram T4 hormonu üretir. İlk olarak tiroid bezinde depolanan hormon miktarları, ihtiyaç duyulduğunda kana salınır. Metabolizma süreçleri sonucunda mevcut hormon miktarının yarısı 19 saat (T3) veya 8 gün (T4) içinde tüketilir.

Diğer hormonlarla (hormon sistemi) yakından etkileşim halinde olan tiroid hormonları, metabolizma süreçlerini ve birçok organın işleyişini etkiler; ayrıca vücut büyümesi için de özellikle önemlidir.

Tiroid hormonları

• kalp ve dolaşım sistemini etkiler; gerektiğinde kalp atış hızını ve kan basıncını artırır, damarları genişletir,
• yağ, şeker ve bağ dokusu metabolizmasını hızlandırır,
• sebum ve ter bezlerinin performansını artırır,
• bağırsak hareketliliğini artırır ve
• sinir hücrelerinin uyarılmasını artırırlar.

Tiroid bezinin kontrolü, hipofiz bezi ve diencephalon’un önemli bir bileşeni olan hipotalamus tarafından sağlanır. Hipofiz bezi tarafından üretilen TSH hormonu, kan dolaşımı yoluyla tiroid bezine ulaşır ve burada tiroid bezinin büyümesini ve T3 ile T4 hormonlarının salınımını teşvik eder. Oluşan T3 ve T4 ise TSH salgılanmasını engeller. Bu “negatif geri besleme” mekanizması, metabolizmanın dengede kalmasını sağlar. Hipotalamus ise, diğer işlevlerinin yanı sıra, hipofiz bezi tarafından hormon üretimini de kontrol eder.

Tiroid muayenesinin türü, muayene nedenine ve muayeneyi yapan hekimin uzmanlık alanına (genel tıp, iç hastalıkları, endokrinoloji, radyoloji veya nükleer tıp) bağlıdır.

İlk olarak, doktor hastayla bir anamnez görüşmesi yapar ve akut şikayetleri ile hastanın tıbbi geçmişini (ilaç kullanımı ve önceki hastalıklar dahil) kaydeder.

Ardından yapılan fizik muayene, palpasyon (boynun elle muayenesi) içerir ve ayrıca tiroid hastalığının diğer fiziksel belirtilerini tespit etmeye yarar. Görüntüleme yöntemi olarak ilk adımda, tiroid bezindeki önemli yapısal değişiklikleri ortaya çıkaran bir sonografi (ultrason muayenesi) yapılır.

Nükleer tıpta kullanılan bir görüntüleme yöntemi olan sintigrafi, tiroid bezinin görüntülendirilme olanaklarını tamamlar. Bilgisayarlı tomografi ve manyetik rezonans görüntüleme ile özel tetkikler yapılabilir.

Kan tahlili, tanı için önemli değerlerin belirlenmesini sağlar:

• TSH değeri normalse, tiroid bezinde ciddi bir işlev bozukluğu genellikle dışlanabilir.
• Doktor, kandaki serbest T3 ve T4 hormonlarının değerlerine dayanarak, gerekirse tiroid bezinde hipotiroidi veya hipertiroidi tanısı koyar.
• Bazı hastalıklar, tiroid otoantikorları veya tümör belirteçleri için test yapılmasını gerektirir.

Tiroid bezinin işlev bozukluğu, tümör benzeri hastalıklar, iltihaplanmalar, iyi huylu ve kötü huylu doku oluşumları ile organ gelişim bozuklukları gibi birçok hastalığın başlangıç noktasıdır. Tüm tiroid hastalıkları, hormon metabolizmasını etkileyebilir.

Tiroid bezinin işlev bozuklukları, genellikle çeşitli organlarda hastalık belirtilerine yol açar. Etkilenebilecek organlar arasında örneğin şunlar sayılabilir

• sinir sistemi ve ruh sağlığı,
• Kalp-damar sistemi,
• Kaslar ve iskelet,
• Cilt ve
• cinsel işlev.

Kanındaki tiroid hormonlarının seviyesinin çok yüksek olması (tiroid hiperfonksiyonu), vücudun bazal metabolizmasının artmasına ve dolayısıyla enerji tüketiminin artmasına neden olur. Bu nedenle, tiroid hiperfonksiyonunun bir sonucu olarak sıklıkla kilo kaybı görülür. Tiroid bezinin aşırı çalışmasının diğer belirtileri arasında sinirlilik ve kalp çarpıntısı sayılabilir.

Tiroid hormonlarının çok düşük olması (tiroid yetmezliği) ise kilo alımı, yorgunluk ve konsantrasyon bozuklukları gibi belirtilere yol açar. Embriyonik dönemde veya çocukluk çağında tiroid hormonu eksikliği, sıklıkla ciddi zihinsel ve fiziksel gelişim geriliğine yol açar. Tiroid bezinin yeterli miktarda hormon üretebilmesi için yeterli iyot alımı şarttır.

En sık görülen hastalık: Tiroid bezinin büyümesi

Tiroid bezinin en sık görülen hastalığı, tüm organı eşit şekilde veya sadece bazı kısımlarını etkileyebilen tiroid bezinin büyümesidir. Tiroid bezinin büyümesi durumunda, hastalar bazen bir sıkışma veya baskı hissi duyarlar.

Patolojik tiroid büyümesi (guatr, struma) durumunda, tiroid bezi yer darlığı nedeniyle aşağı doğru genişler. Bu durum nefes borusunu daraltırsa, solunum güçlüğü ortaya çıkabilir. Tüm struma vakalarının yüzde 90’unda hastalığın nedeni, beslenme kaynaklı ve uzun süre devam eden iyot eksikliğidir (iyot eksikliğine bağlı struma).

Tiroid Kistleri

Tiroid kistleri, sıvı ile dolu boşluklardan oluşur. Kistler,

• iyot eksikliğine bağlı guatr,
• iyi huylu veya kötü huylu tümörler (tiroid kanseri),
• tüm bir organ sistemini etkileyen hastalıklar (“sistemik hastalıklar”, örneğin deri, sinir sistemi veya kas sistemi) ve
• yaralanmaların ardından gelişir.

Kistler, görüntüleme yöntemi olan ultrason (sonografi) ile tanısal olarak iyi bir şekilde görüntülenebilir ve değerlendirilebilir. İnce iğne ponksiyonu da ultrason rehberliğinde gerçekleştirilir. Sintigrafi, kistlerin hormonal aktivitesinin belirlenmesini sağlar.

Kistlerin tedavisi, her bir vakanın nedenine ve mevcut şikayetlere göre yapılır. Olası tedavi yöntemleri arasında kistin izlenmesi, ilaç tedavisi, ablasyon ve cerrahi olarak çıkarılması (şikayete neden olan büyük kistlerde) sayılabilir.

Sıcak ve soğuk nodüller

“Sıcak nodüller”, artık hipofiz bezi hormonu TSH tarafından kontrol edilmeyen, hormon üreten tiroid bölgeleridir. Sıcak nodüller iyotu daha fazla emer ve (vücudun ihtiyacından bağımsız olarak) kontrolsüz bir şekilde hormon salgılar. Otonom olarak hormon üreten nodüller (“tiroid otonomisi”), tiroid hiperfonksiyonunun yaklaşık her iki vakasından birinden sorumludur. “Soğuk nodüller” ise, iyot almayan ve tiroid hormonu üretmeyen tiroid bezindeki doku çoğalmaları olarak adlandırılır.

Daha önce guatr oluşumu yaşamış kişilerde nodül oluşumu riski özellikle yüksektir. Sıcak nodüllerin neredeyse tamamı iyi huyluyken, tüm soğuk nodüllerin yüzde beşine kadarı kötü huylu doku değişiklikleri olabilir. Tiroid kanseri çoğunlukla tiroidositlerden veya C hücrelerinden kaynaklanır; daha nadiren tiroid bezinin bağ dokusundan kaynaklanır.

Tiroid iltihabı (tiroidit)

Bakteriyel veya mantar enfeksiyonu, genellikle kısa sürede akut tiroid iltihabına (tiroidit) yol açar. Tiroidit, örneğin kemoterapi sonrası veya HIV enfeksiyonu gibi durumlarda bağışıklık sisteminin zayıflamasıyla daha kolay ortaya çıkar. Tiroid iltihabının iki özel türü, bağışıklık sisteminin düzensiz çalışmasından kaynaklanır. Bunlar, vücudun bağışıklık sisteminin yanlışlıkla vücuda ait yapıları saldırdığı otoimmün hastalıklar arasındadır:

Hashimoto tiroiditi, tiroid bezinin aşırı çalışmasıyla başlar, ancak tiroid dokusunu tahrip eder ve bu nedenle sonunda kalıcı bir tiroid yetmezliğine yol açar. Tiroid dokusunun tahribatı, vücudun bağışıklık sisteminin yanlışlıkla vücuda ait tiroid proteinlerine saldırmasından kaynaklanır. Hashimoto tiroiditi, kadınlarda erkeklere göre çok daha sık görülen (10:1 oranında) ve genel olarak nüfusun yaklaşık yüzde üçünü etkileyen kronik bir hastalıktır.

Basedow hastalığı, bağışıklık sisteminin tiroid bezinin tirocitlerine karşı antikorlar ürettiği bir otoimmün tiroid hastalığıdır. Basedow hastalığı her zaman tiroid bezinin aşırı çalışmasına yol açar. Basedow hastalığında diğer organlar da sıklıkla etkilenir. Örneğin, hastaların yüzde 60’ı gözlerin arkasındaki bağ dokusunda hacim artışı (endokrin orbitopati) sorunu yaşar. Nüfusun yüzde ikisi Basedow hastalığına yakalanır; bu hastaların çoğu kadındır (erkeklere oranla 5:1).

Tiroid hastalığının tedavisi ilaçlar, radyoaktif iyot uygulaması veya ameliyat yoluyla gerçekleştirilir.

• Tiroid yetmezliği durumunda hastalara genellikle tablet şeklinde bulunan tiroksin (T4 hormonu) verilir.
• Hiperaktivitenin tedavisi için ise tiroid hormonlarının üretimini engelleyen tiyreostatikler kullanılır.
• Ameliyat, fazla tiroid dokusunun çıkarılmasına yarar (örneğin, soğuk nodül veya guatr durumunda). Tiroid cerrahisi kapsamında yapılan bir ameliyatta, hormon üretiminin mümkün olduğunca normal bir şekilde devam etmesini sağlamak amacıyla tiroid dokusunun mümkün olduğunca fazla korunması hedeflenir. Bunun mümkün olmadığı durumlarda, gerekli hormon tablet şeklinde alınmalıdır (hormon replasman tedavisi).
• Ameliyata alternatif olarak radyoiyot tedavisi de düşünülebilir. Alınan radyoaktif iyot, tiroid bezinde birikir ve radyasyon yoluyla bez dokusunu tahrip eder.

Tiroid bezinin ürettiği hormonlar, insan vücudunun metabolizması için son derece önemlidir. Tiroid bezinin aşırı çalışması veya yetersiz çalışması, sıklıkla diğer organlarda da hastalıklara yol açar. Tiroid hastalığının tedavisi ilaçlar, ameliyat veya radyoiyot tedavisi ile yapılır. Hastalar her zaman hastalığın belirtilerini fark etmedikleri için, aile hekiminize veya uzman doktorunuza düzenli olarak tiroid muayenesi yaptırmanızı öneririz.

Tiroid bezinin anatomisi, bezin boyun ön bölgesinde gırtlağın altında yer aldığını ve tipik bir kelebek şekline sahip olduğunu gösterir. Tiroid bezi, bir isthmus ile birbirine bağlanan iki lobdan oluşur. Tiroid bezi, yaşam için hayati öneme sahip hormonlar üretir; daha doğrusu, vücuttaki sayısız süreç için belirleyici olan T3 ve T4 tiroid hormonlarını üretir. Bu hormonlar, tiroid bezinin hücrelerinde üretilir ve ihtiyaç duyulduğunda salınmak üzere küçük damlacıklar halinde depolanır.

Tiroid bezinin temel işlevi metabolizmayı düzenlemektir; zira tiroid hormonlarının etkisi neredeyse tüm organları etkiler. Kandaki tiroid hormonlarının konsantrasyonu, vücuttaki dengenin sağlanması açısından belirleyicidir. Bozukluklar çeşitli şekillerde ortaya çıkabilir: Tiroidin aşırı çalışması, tiroid bezinin çok fazla hormon üretmesi durumunda ortaya çıkar; tiroid yetmezliği ise tiroid bezinin yetersiz hormon üretmesi durumudur. Tiroid yetmezliğinin nedenleri farklı olabilir ve tipik belirtiler ortaya çıktığında tiroid yetmezliğine işaret eder.

Yapısal değişiklikler de rol oynar; örneğin, patolojik olarak büyümüş bir tiroid bezi veya tiroid iltihabı gibi. Bu tür tiroid hastalıkları, en sık görülen hormonal bozukluklar arasındadır. Tiroid bezi hareketli bir organdır; boyutu ve toplam hacmi kişiden kişiye değişebilir. Boynun ön kısmında, gırtlağın altında yer alır ve yutkunma sırasında genellikle kolayca elle hissedilebilir.

Tiroid bezinin hormon üretimi, tiroid değerleri aracılığıyla kontrol edilir; bu sayede tiroid fonksiyon bozuklukları erken aşamada tespit edilebilir. Genel olarak bakıldığında, tiroid bezinin insan vücudunda merkezi bir rol üstlenen son derece karmaşık bir organ olduğu görülmektedir. Özetle, tiroid beziyle ilgili değişikliklerin çok çeşitli şikayetlere yol açtığı ve tiroid bezinin birçok hayati süreci etkilediği göz önüne alındığında, sağlıklı bir tiroid bezinin hayati öneme sahip olduğu açıktır.