Paraneoplastik sendrom: Kanser hastalığında paraneoplastik sendromlar nasıl ortaya çıkar?

Kanser hastalığı kapsamında, tümörün kendisinin neden olmadığı çeşitli eşlik eden semptomlar ortaya çıkabilir. Yani, bu şikayetler örneğin tümörün dokuya verdiği hasara bağlı değildir. Bunun yerine, tetikleyiciler, tümör hücreleri tarafından üretilen hormon benzeri maddeler gibi sinyal maddelerdir.

Temel olarak genel ve spesifik paraneoplaziler arasında ayrım yapılabilir. Genel paraneoplaziler arasında örneğin belirgin yorgunluk (fatigue) ve belirgin kilo kaybı yer alır. Tıpta buna tümör kaşeksisi de denir. Genel paraneoplaziler kanser hastalarının büyük bir kısmında görülür.

Özel paraneoplaziler ise tümöre özgü eşlik eden semptomları içerir. Mevcut şikayetlerden sıklıkla belirli bir tümör türüne ilişkin bir sonuca varılabilir. Paraneoplastik fonksiyon bozuklukları genellikle kötü huylu bir tümörün ilk belirtisidir.

Bu paraneoplazi grubuna, örneğin bronş karsinomu gibi endokrinolojik paraneoplaziler dahildir. Bu tümör, eritropoietin veya kalsitonin hormonlarını üretebilir.

Spesifik paraneoplazilerin şikayetlerinin türü, öncelikle tümörün ürettiği hormonlara bağlıdır.

En sık görülen endokrinolojik paraneoplazi, parathormon üretimini artıran bronş karsinomudur. Parathormon aslında paratiroid bezlerinde üretilir ve kandaki kalsiyum dengesinden sorumludur. Üretiminin artması durumunda kemik dokusunda erime ve kan damarlarında kireçlenme meydana gelir.

Buna karşılık, kanser hücreleri TSH (tirotropin) hormonu üretirse, bu durum tiroid bezinin aşırı çalışmasına yol açar ve aşağıdaki gibi şikayetlere neden olur:

• saç dökülmesi,
• kalp çarpıntısı,
• sinirlilik veya
• ishal gibi şikayetlere yol açar.

Aşağıdaki belirtilerle seyreden kan şekeri düşüklüğü (hipoglisemi):

• titreme,
• mide bulantısı,
• huzursuzluk,
• saldırganlık veya
• baş dönmesi

, insülin üretiminin arttığına işaret edebilir. Bu tür bir hiperinsülinemi, örneğin karaciğer veya pankreasta görülen tümör hastalıklarında ortaya çıkar.

Paraneoplazilerin bir başka türü de antikor aracılı reaksiyonlardır. Bu durumda bağışıklık sistemi kansere karşı antikorlar üretir. Ancak bu antikorlar sağlıklı dokuları da saldırır. Doktorlar buna çapraz reaktivite adını verir. Bu çapraz reaktivite nedeniyle, bir tümör hastalığı kapsamında örneğin beyin iltihabı (ensefalit) ortaya çıkabilir ve buna bağlı olarak aşağıdaki belirtiler görülebilir:

• Bilinç bozuklukları,
• halüsinasyonlar,
• nörolojik bozukluklar,
• nöbetler,
• Yönelim bozukluğu,
• kusma.

Antikor aracılı paraneoplaziler arasında şunlar da yer alır:

• aplastik anemi,
• dermatomiyozit,
• Zollinger-Ellison sendromu ve
• Lambert-Eaton sendromu da yer alır.

Birincil tümörün türüne bağlı olarak, paraneoplastik belirtiler çok farklılık gösterebilir. Sık sık bu şikayetler, kanser hastalığı tespit edilmeden önce erken belirtiler olarak ortaya çıkar. Örneğin, antikor aracılı nörolojik paraneoplazi, asıl tümör hastalığından yıllarca önce ortaya çıkar.

Bu nedenle tanı koymak genellikle zordur. Bir semptomun belirli bir hastalıkla kesin olarak açıklanamadığı her durumda, paraneoplazi olasılığı da göz önünde bulundurulmalıdır.

Antikor aracılı paraneoplaziden şüphelenildiğinde, tedavi eden hekim kandaki antikorları belirler. Henüz bir tümör teşhisi konulmamış olsa bile bu işlem yapılır. Çeşitli antikorlar belirli tümörlerle ilişkilidir. Örneğin, Hu antikorları prostat kanserinde bulunurken, ANNA-3 antikorları ise akciğer kanserine işaret eder.

Hormon aracılı paraneoplastik sendroma dair bulgular da kanda saptanabilir. Bu tür bir endokrin paraneoplazide, ilgili hormonun kan seviyesinde artış görülür. Ancak bu tür bir hormon bozukluğunun başka nedenleri de olabilir. Bu nedenle endokrin paraneoplazi genellikle bir dışlama tanısıdır.

Doktor, şikayetlerin nedeni olarak bir paraneoplaziyi şüphelenirse, her zaman bir tümör taraması da yapılır. Buna ek olarak, aşağıdakiler gibi çeşitli tanı araçları kullanılır:

• röntgen,
• MRG,
• BT veya
• ultrason

gibi çeşitli tanı araçları kullanılır. Kanser teşhisinde kullanılan diğer yöntemler şunlardır:

• Endoskopi (ağız, yemek borusu, bağırsak muayenesi),
• sintigrafi,
• Pozitron Emisyon Tomografisi (PET),
• Hücre ve doku örneklerinin alınması (biyopsi) ve patolojik incelenmesi.

Tedavi, öncelikle tümörün türüne ve malignite derecesine bağlıdır. Bu derece, tümörlerin ve neoplazilerin büyümesini ve farklılaşmasını tanımlar. Neoplazi terimi, genellikle kötü huylu bir tümör hastalığı ile eşanlamlı olarak kullanılır.

Paraneoplastik sendrom, ancak primer tümörün tedavisi yoluyla başarılı bir şekilde tedavi edilebilir. Hekim, genellikle tümörün boyutunu küçültmek suretiyle ilk başarıları elde eder. Bunun için özellikle kemoterapi ve radyoterapi kullanılır.

Çoğu durumda, hastalığa neden olan tümörün cerrahi olarak çıkarılması, paraneoplastik eşlik eden semptomları tamamen ortadan kaldırabilir. Antikor aracılı paraneoplaziler bu konuda bir istisna oluşturur. Tümörün çıkarılmasından sonra bile antikorlar kanda kalabilir ve şikayetlere neden olabilir.

Tümöre özgü tedavi stratejilerinin yanı sıra, doktor spesifik olmayan önlemler de alır. Böylece hastalar, semptomların türüne ve şiddetine bağlı olarak ağrıyı hafifletmek için nonsteroid antiinflamatuar ilaçlar veya opiatlar gibi ilaçlar alırlar.

Paraneoplastik sendromun tanı ve tedavisi, onkoloji alanına girer. Onkoloji, kanserle ilgilenen tıp dalıdır. Onkolojiye şunlar dahildir

• önleme,
• tanı,
• tedavi ve
• kanser hastalıklarının ve bunların eşlik eden belirtilerinin

kapsar.

Onkoloji, karmaşık bir uzmanlık alanıdır. Bu nedenle genellikle disiplinler arası bir işbirliği ile şekillenir. Onkoloji alanında çalışanlar arasında örneğin

• radyologlar,
• patologlar ve
• ağrı tedavi uzmanları çalışmaktadır.

Onkoloji alanında çalışabilmek için, bir hekimin tıp fakültesini bitirdikten sonra hematoloji ve onkoloji uzmanlığı eğitimi alması gerekir. Bu uzmanlık eğitimi toplamda altı yıl sürer ve hematoloji ile onkolojideki tanı ve tedavi yöntemlerini de içerir.

Paraneoplastik sendromlar, bir tümör hastalığının dolaylı bir sonucu olarak ortaya çıkabilen ve patojeneze bağlı olarak farklı organ sistemlerini etkileyen nadir bir sendrom yelpazesidir. Genel paraneoplastik semptomlar olduğu kadar nörolojik paraneoplastik sendromlar da görülebilir; ancak genel paraneoplastik semptomların belirtileri çok çeşitli şekillerde ortaya çıkabilir. Nörolojik paraneoplazi, örneğin koordinasyon bozuklukları, baş dönmesi ve çift görme, duyusal ve motor kayıplar veya ilerleyici proksimal kas güçsüzlüğüne neden olabilir; omuriliğin sinir hücreleri de etkilenebilir. Bazı hastalarda saptanabilir kas iltihapları ve nekrozlar görülürken, diğer paraneoplastik değişiklikler tromboz veya ödem ile ilişkili olabilir.

Bir tümör sitokinler, hormonlar veya diğer aktif maddeler salgılayarak endokrin bezlerin işlevlerini etkilediğinde endokrin şikayetler ortaya çıkabilir. Paraneoplastik sendromlar, küçük hücreli bronşiyal karsinom gibi malignitelerde gözlemlenir ve küçük hücreli bronşiyal karsinomlu hastalarda da ortaya çıkabilir.

Şikayetler kolları, bacakları veya vücudun diğer bölgelerini etkileyebilir ve tümör dokusunun doğrudan etkilerinden ayırt edilmesi gerekir. Altta yatan tümör çıkarılırsa veya başka bir şekilde başarılı bir şekilde tedavi edilirse, belirli şikayetlerde düzelme görülebilir; ancak bu, özellikle nörolojik hasarlarda garanti edilemez. Bu nedenle prognoz, tümör hastalığına, paraneoplastik sendromun türüne ve mevcut hasarın derecesine bağlıdır; şiddetli vakalarda paraneoplastik sendrom, hayati tehlike arz eden sonuçlara yol açabilir.