Yemek borusu hastalıkları: Yemek borusu hastalıklarını ve yutma güçlüklerini teşhis etmek ve tedavi etmek

Yemek borusu (özofagus), üst ve alt uçlarında birer kapak kası (özofagus sfinkteri) ile sonlanan elastik bir kas tüpüdür. Yemek borusu, yassı epitel hücrelerinden oluşur. 

Üst sfinkter, yutma sırasında solunum havasının girmesini engeller. Alt sfinkter ise yemek borusunu mide içeriğinin geri akışından (reflü) korur. Yemek borusu, yiyeceklerin boğazdan mideye taşınmasını sağlar. 

Yutma işleminden sonra her iki sfinkter de açılır. Uzunlamasına ve dairesel kaslar (peristaltizm), dalga şeklinde seyreden kasılma ve gevşeme aşamalarını sağlar.

Yemek borusunun tüm bölümleri ve işlevsel birimleri etkilenebilir ve şikayetlere neden olabilir. 

Doktorlar, yemek borusu hastalıklarını şu şekilde sınıflandırır:

• Yemek borusu işlev bozuklukları (akalazya, özofagus spazmı)
• GERD = Gastroözofageal Reflü Hastalığı (Reflü hastalığı)
• Özofajit (yemek borusu iltihabı)
• Özofagus divertikülü (patolojik duvar çıkıntısı)
• Yemek borusu tümörleri
• Acil durumlar (alkali veya asit kaynaklı yanıklar)

Şikayetlerinizi en kısa sürede bir doktora danışmalısınız. Özellikle yutma güçlüğü, uzun vadede beslenme durumunuzu etkiler ve dolayısıyla yaşam kalitenizi düşürür. Ayrıca, devam eden yutma bozuklukları bir kanser hastalığına işaret edebilir ve doktorunuzun bunu mümkün olduğunca erken teşhis etmesi gerekir. Ciddi yutma güçlükleri, aspirasyon (yutma) riskini de beraberinde getirir; özellikle yaşlı ve zayıflamış kişilerde aspirasyon pnömonisi (yutma nedeniyle oluşan zatürre) tehlikesi vardır.

Yutma güçlüğü, regürjitasyon (yiyeceklerin geri akması) ve mide ekşimesi, yemek borusu hastalıklarının karakteristik şikayetleridir. Ancak göğüs kemiğinin arkasındaki ağrı (retrosternal ağrı) da sıklıkla yemek borusu hastalığının bir belirtisidir. 

Bu şikayetlerin nedeni genellikle iltihaptır. 

Tedavi edilmezse mide ekşimesi, yemek borusu iltihabına (özofajit) yol açabilir @ Henrie /AdobeStock 

İltihabın nedenleri şunlar olabilir:

• Reflü hastalığı
• Patojenler (virüsler veya mantarlar)
• Fiziksel veya kimyasal tahriş edici maddeler

Alt yemek borusu bölümündeki sinir hücreleri hasar görürse, alt sfinkter artık gevşeyemez (akalazya).

Bunun yanı sıra, üstteki yemek borusu bölümünde kramp benzeri kas kasılmaları (özofagospazm, fındık kırıcı özofagus, kırıcı özofagus) da görülebilir. 

Her iki durumda da yemek, tabiri caizse “boğazda takılır”. Şiddetli öksürük nöbetleri, regürjitasyon ve retrosternal ağrılar ortaya çıkar.

Bir yemek borusu hastalığının çeşitli nedenleri olabilir. 

Bunlar şunlar olabilir:

• Anatomik değişiklikler (örneğin hiatus hernisi = mide kısmının diyaframdan anormal şekilde dışarı çıkması)
• Tümör hastalıkları veya 
• Enflamasyonlar 

Uygunsuz yaşam ve beslenme alışkanlıkları, yemek borusu hastalıklarının ortaya çıkmasına zemin hazırlar. 

Risk faktörleri arasında şunlar yer alır:

• Yüksek nikotin ve alkol tüketimi
• Yağlı, asitli ve şekerli gıdalar
• Stres 

Bazı ilaçların kullanımı da yemek borusuna olumsuz etki eder.

Bu ilaçlar arasında şunlar yer alır:

• Kalsiyum kanal blokerleri
• Antikolinerjikler
• Antihistaminikler

Ayrıca, sinir fonksiyonlarını olumsuz etkileyen diyabet mellitus veya Parkinson gibi altta yatan hastalıklar da hareket bozukluklarına (motilite bozuklukları) neden olur. 

Ayrıca, alerjik hastalıklarda bazen kronik yemek borusu iltihabı (eozinofilik özofajit) ortaya çıkabilir.

Son olarak, yaşlandıkça yutma bozuklukları artar. Bu durumda, sıklıkla belirgin ağız kuruluğu (kserostomi), dehidrasyon (eksikoz) veya kötü diş sağlığı da yemek borusu hastalığını tetikler.

Doktorunuz, ilk şüpheye göre çeşitli muayene yöntemlerini kullanarak bir yemek borusu hastalığı tanısı koyar.

Olası muayene yöntemleri şunlardır:

• Özofagoskopi (endoskopi)
• Röntgen muayeneleri
• Endosonografi
• Motilite muayeneleri (özofagus manometrisi)
• İntraözofageal pH ölçümü

Özofagoskopi (Endoskopi)

Özofagoskopi sırasında doktor, fiber optik endoskop yardımıyla yemek borunuzu inceler. Fiber optik endoskop, bir ışık kaynağı ve kamera içeren ince, esnek bir hortumdur. 

Doktor, sitoloji fırçası yardımıyla bir sürüntü alabilir. 

Bu yöntem özellikle yemek borusu mukozasındaki değişikliklerin tespitinde kullanılır. 

Bu değişiklikler şu durumlarda ortaya çıkar:

• Mide ekşimesi
• Yemek borusu tümörleri
• Yutma güçlüğü (disfaji) ve
• Varisler (özofagus varisleri)

Röntgen

muayenesi Röntgen muayenesi, yemek borusu hastalıklarının teşhisinde standart yöntemdir. Doktorunuz, peristaltizmi, esnekliği ve duvar ile mukoza zarının yapısını değerlendirmek için yemek borunuzu röntgenle inceler.

Doktorunuz bu muayeneyi genellikle kontrastlı yutma testi olarak gerçekleştirir. Bu test sırasında, doktorunuz yemek borunuzun röntgen görüntülerini çekerken siz de küçük yudumlarla bir kontrast madde içersiniz. 

Görüntüler şu konularda bilgi sağlar:

• Yemek borusunun seyri ve şekli ile 
• mideye geçiş

Örneğin, akalazide alt yemek borusu şarap kadehi veya S şekli (ileri evre) gösterir.

Yemek borusu akalazisi @ bilderzwerg /AdobeStock

Endosonografi

Yemek borusunun ultrason görüntüsü, enine kesit görüntüleri sağlar. Böylece doktor, duvar katmanlarındaki yüzeysel ve daha derin lezyonları tespit edebilir. Bu lezyonlar arasında kötü huylu bir tümör (karsinom) da bulunur.

Motilite incelemeleri (özofagus manometrisi)

Özofagus manometrisinde doktor, ince ve esnek bir ölçüm kateterini burun ve özofagus yoluyla mideye kadar ilerletir. Ardından, kateteri yavaşça geri çekerken özofagusun çeşitli bölümlerindeki basıncı ölçer.

Doktor, kaydedilen veriler ışığında yemek borusunun işlevini kontrol eder. Böylece, örneğin alt özofagus sfinkterinde basıncın yüksek (aklaziye) veya düşük (sfinkter yetmezliği) olup olmadığını kontrol edebilir.

İntraözofageal pH ölçümü

Bu tetkikte doktorunuz, 24 saatlik bir süre boyunca alt sfinkter bölgesindeki pH değerini ölçer. Düşük bir pH değeri, asitli mide içeriğinin yemek borusuna geri akmasına neden olan reflü hastalığına işaret eder.

Mümkünse, doktorunuz yemek borusu hastalığını nedenini ortadan kaldırmak amacıyla nedensel olarak tedavi eder.

Örneğin, akalazide ilaçlar (nifedipin, izosorbid dinitrat) erken evrede alt yemek borusu bölümündeki basıncı düşürebilir. Ancak bu ilaçlar uzun vadede iyi sonuçlar vermez. 

Bu nedenle doktor, hastalığı daha çok cerrahi olarak tedavi eder. 

Olası cerrahi müdahaleler şunlardır:

• Endoskopik balon dilatasyonu
• Heller miotomisi
• Peroral endoskopik miyotomi

Alternatif olarak, doktor botulinum toksininin endoskopik enjeksiyonunu önerebilir, çünkü bu madde sfinkter tonusunu (halka kasın gerginlik durumunu) azaltır. Ancak doktor, tedaviyi her 6 ila 12 ayda bir tekrarlamak zorundadır. Sık kullanımda etkinliği azalır.

Özofagus spazmında atak şeklinde ortaya çıkan ağrılar, Buscopan gibi antispazmodik ilaçlarla hafifletilebilir. Önleyici olarak, doktorunuz size yemekten önce almanız gereken ilaçlar (nitro preparatlar, kalsiyum antagonistleri) da reçete edebilir.

Reflü hastalığında doktorunuz, proton pompa inhibitörleri (PPI) kullanarak yemek borusuna zarar veren reflüyi ilaçla azaltmaya çalışır. Mide asidini nötralize eden antasitler, ayrıca tipik eşlik eden şikayetleri (mide yanması, geğirme) hafifletir. 

Tedaviye yanıt vermezseniz veya komplikasyonlar ortaya çıkarsa, cerrahi müdahale uygun olabilir. Çoğu durumda Nissen veya Toupet yöntemine göre laparoskopik fundoplikasyon uygulanır.

Genel olarak, doktorların ameliyat yapması nadiren gerekir. Reflü hastalığının prognozu da olumludur, ancak çoğu durumda uzun süreli tedavi gereklidir.

Hastalık etkenleri yemek borusu iltihabına (özofajit) neden olmuşsa, mikropları ortadan kaldırmak için ilaçlar verilir. 

Eozinofilik özofajit, doktorunuz tarafından PPI ve steroidlerle semptomatik olarak tedavi edilir. Ayrıca diyetinizi düzenlemeniz ve alerjenlerden kaçınmanız gerekir. 

Yanıklar, acil endoskopik değerlendirme ile antibiyotik ve mide sondası kullanılarak konservatif tedavi gerektirir. Oluşan yemek borusu daralmaları (strikturlar), doktorunuz tarafından daha sonra endoskopik olarak yeniden genişletilir.

Kanser (özofagus karsinomu) durumunda tedavi, tümörün türüne ve konumuna bağlıdır. Erken evre ve sınırlı tümörler cerrah tarafından ameliyatla çıkarılır (endoskopik mukozal rezeksiyon, submukozal diseksiyon). 

İleri evre ve ameliyat edilemeyen tümörler ise doktorunuz tarafından radyoterapi ve kemoterapinin birleşimiyle (radyokemoterapi) tedavi edilir. Bu tedavi yöntemlerinde 5 yıllık sağkalım oranı yüzde 10 ila 30 arasındadır.

Yemek borusu hastalıklarının tedavisi şu şekilde gerçekleştirilir:

• İç Hastalıkları Uzmanı
• Gastroenteroloji ve Hepatoloji alt uzmanlığı bulunan İç Hastalıkları Uzmanı
• Cerrahi Uzmanı (ameliyat gerekmesi durumunda)
• Onkoloji ve/veya Radyoterapi Uzmanı (tümörlerde)

Seyrı ve prognoz her zaman yemek borusu hastalığına bağlıdır. Şikayetlerinizi erken bir aşamada bir doktora göstermeniz önemlidir. Bu durum özellikle yutma güçlükleri ve iltihaplanmalar için geçerlidir, çünkü bunlar kanser riskini artırır.

Yemek borusu hastalıkları genellikle benzer şikayetlere neden olur, ancak çok farklı nedenleri olabilir. Hastalıkların çoğu, doktorunuz tarafından ilaçla veya cerrahi olarak başarılı bir şekilde tedavi edilebilir; böylece yaşam kaliteniz kısıtlanmaz.