Menopoz ve Menopoz Dönemi: İlk belirtiler, şikayetler ve menopoz döneminde yaşanan hormonal değişiklikler – Menopozun 4 aşaması ve hormon dengesi hakkında bilgiler

Tıp dilinde “klimakterium” olarak adlandırılan menopoz, genellikle yaşamın ortasında başlar. Klimakterium üç aşamaya ayrılır:

1. Son adet kanamasından önceki dönem perimenopozdur. Bu dönem, adet döngüsündeki bozukluklarla (adet döngüsünün kısalması, düzensiz kanama aralıkları) kendini gösterir ve ortalama olarak 47,5 yaşında başlar.
2. Kadınlar ortalama olarak 52 yaşında menopoza girerler. Bu terim, bir kadının hayatındaki son adet kanamasını (menstrüasyon) ifade eder. 
3. Menopoz sonrası dönem ise postmenopoz olarak adlandırılır.

Klimakteryumdan önceki döneme de premenopoz denir. Bu dönemde yumurtalıklar zaten daha az hormon üretir ve bu da adet döngüsünde düzensizliklere yol açabilir.

Kadın cinsiyet hormonları olan östrojen ve progesteron (bir gestagen) ile erkek cinsiyet hormonu testosteron arasındaki oran değişir: İlk olarak daha az progesteron üretilir. Bu nedenle premenopoz ve perimenopoz dönemlerinde progesterona kıyasla östrojen baskınlığı, yani göreceli bir östrojen fazlalığı ortaya çıkar. Bir süre sonra östrojen üretimi azalır. Bu durum, ileri perimenopoz ve postmenopoz dönemlerinde mutlak bir östrojen eksikliği olarak kendini gösterir.

Sonunda kadınlık hormonlarının üretimi tamamen durur; bu nedenle adet döngüsü ve kanamalar sona erer. Buna karşılık, erkeklik hormonunun üretimi ise sadece kademeli olarak azalır.

Menopoz dönemindeki her on kadından dokuzu, bu hormonal değişim sırasında bir veya daha fazla semptomdan muzdariptir. Bu semptomlar rahatsız edici, alışılmadık ve kısıtlayıcı olarak algılanır. Bu durum, psikolojik sekel semptomlara da yol açabilir.

Menopoz, hormonal dönüşüm süreçlerinin yaşandığı bir dönemdir. Bu dönem, etkilenen kişiler tarafından kendi beden algısıyla ilgili çeşitli sorunların ortaya çıktığı zorlu bir dönem olarak algılanır. Menopoz şikayetlerinin belirtileri çok yönlüdür. Bu belirtiler, menopozun çeşitli aşamalarındaki göreceli ve mutlak hormon konsantrasyonlarıyla ilişkilidir.

Menopoza giren kişiler, genellikle ilk olarak adet döngüsündeki düzensizliklere şaşırır. Adet süresi normalden daha kısa veya daha uzun olur ve kanama sıklıkla daha yoğun olur.

Östrojen baskınlığı, göğüslerde gerginlik hissi ve alt karın ağrılarına da yol açabilir. Bazen bu belirtiler, mukoza zarlarında artan kurulukla birlikte görülür. Ancak kişiye göre değişmekle birlikte, menopozun başlangıcının önceden belirtisi olmadan, aniden ve beklenmedik bir şekilde ortaya çıkması da mümkündür.

Fiziksel belirtiler – Sıcak basması ve benzeri

“Sıcak basması” terimi, menopozla ayrılmaz bir şekilde bağlantılıdır. Menopoz dönemindeki kadınların büyük çoğunluğu düzenli sıcak basmaları yaşadığını bildirir.

Bunlar, aşırı sıcaklık hissi patlamaları olarak anlaşılmalıdır. Genellikle baştan başlayarak tüm vücuda yayılırlar ve çoğunlukla sadece birkaç dakika sürerler. Sık sık kalp çarpıntısıyla birlikte görülürler. Bazen sıcaklık hissi o kadar şiddetli olur ki vücut terlemeye başlar. Sıcak basmaları, özellikle de bu belirtiler toplum içinde ortaya çıktığında, etkilenen kişiyi strese sokar.

Menopozdan sonra sıcak basmaları kademeli olarak azalır, ancak bazı kadınlarda tamamen ortadan kalkmaz. Ortalama olarak sıcak basmaları 5,2 yıl sürer.

Ayrıca, uyku ritminde bozulma da menopozun tipik bir belirtisidir. Uykuya dalmak zorlaşır, gece uykusu huzursuz geçer ve gece uyanık kalınan süreler uzar. Buna bağlı olarak sabahları yorgunluk ve halsizlik hissi belirgin bir şekilde hissedilir.

Yetersiz ve dinlendirici olmayan uyku,

• halsizlik,
• performans düşüşüne ve
• yorgunluk hissi

menopoz şikayetleri arasına girmesine neden olur. Bu semptomların hormon dalgalanmalarından mı kaynaklandığı yoksa bozuk uyku ritminin bir sonucu mu olduğu, tıp çevrelerinde kesin olarak açıklığa kavuşturulmamıştır. Ancak bu semptomların ortaya çıktığı ve rahatsızlık yarattığı tartışmasız bir gerçektir.

Östrojen eksikliği nedeniyle mukoza zarlarına kan akışı azalır. Bu durum,

• vajina,
• idrar yolu ve
• idrar kesesi bölgelerinde mukoza kuruluğu şeklinde kendini gösterir.

Mukus bileşimindeki değişiklik nedeniyle, idrar yolu enfeksiyonları ile mantar ve bakteriye bağlı vajinal enfeksiyonlar daha sık görülebilir. Vajinal mukoza zarındaki kuruluk, cinsel ilişkinin çok ağrılı hissedilmesine de neden olabilir. Her eczaneden satın alınabilen su bazlı kayganlaştırıcılar bu sorunu giderebilir.

Aşırı idrara çıkma ihtiyacı, aşırı durumlarda geçici idrar kaçırmaya kadar ilerleyebilir. 

Hormon eksikliği nedeniyle

• osteoporoz,
• eklem ve kemik sorunları ile
• kalp-damar hastalıkları

de artar. Kilo alımı da sık görülen bir durumdur.

Menopoz şikayetlerinde görülen psikolojik belirtiler

Menopoz, psikolojik yapıya da yansıyan, enerji tüketen bir süreçtir. Çoğu zaman, menopoz öncesi ve sonrası dönem, etkilenen kişiler için psikolojik bir yük oluşturur.

Sıkça görülen

• çoğu zaman kronik yorgunluk hissi,
• çeşitli ağrı hissi ve
• kendi benlik imajıyla mücadele

menopoz, olumsuz ruh hallerine yol açar ve bu durum birçok vakada depresif bir ruh haline neden olabilir.

Kafayı kuran endişeler ve hormonal düzensizlikler

• sinirliliğin artmasına,
• ruh hali dalgalanmalarına ve
• sinirliliğe

neden olur; bu durum bazı durumlarda sosyal ilişkileri zorlaştırabilir.

Menopoz şikayetleri karşısında ne yapılmalı?

Menopozla ilgili sorunlar konusunda ilk başvurulacak kişi jinekologdur. Jinekolog, kadın hormon dengesinin özelliklerini çok iyi bilir.

Hormon replasman tedavisi (HET) hem avantajlara hem de dezavantajlara sahiptir

Menopoz semptomlarını hafifletmenin bir yolu, hormon replasman tedavisi, kısaca HET olarak da adlandırılır. Ancak bu tedavi, hormon dengesine müdahale eder. Bu nedenle, tıbbi bir gereklilik olmadan ve artıları ile eksileri değerlendirilmeden uygulanmamalıdır.

Bu nedenle, Almanya ve İsviçre’deki önde gelen jinekoloji derneklerinin güncel kılavuzları, tıbbi gereklilik olması durumunda, rahmi olan sağlıklı kadınlara menopoz şikayetlerinin tedavisi için üç ila beş yıllık bir süre boyunca HET’i önermektedir. Tedavi daha uzun sürebilir, ancak dozaj her zaman mümkün olduğunca düşük tutulmalıdır.

Söz konusu kılavuzlara göre, hormon replasman tedavisinin aşağıdakiler üzerinde olumlu etkileri vardır:

• sıcak basmaları,
• vajinal kuruluk,
• uyku bozuklukları,
• depresif ruh hali,
• performans ve hafıza kaybı ile
• kemik ve eklem sorunları.

Yazarlar ayrıca, hormon replasman tedavisinin (HET) aşağıdakiler de dahil olmak üzere bazı hastalıkların riskini azalttığı görüşündedir:

• kolorektal kanser,
• diyabet,
• kalp krizi ve
• inme.

Meme kanseri ve damar tıkanıklığı riskindeki artışın düşük olduğu değerlendirilmektedir. Ancak, hormon tedavisinin hâlâ gerekli olup olmadığının her yıl kontrol edilmesi gerektiği de vurgulanmaktadır. 60 yaşın üzerindeki kadınlara HET uygulanmamalıdır.

Amerikan US Preventive Services Task Force (USPSTF) ise bu konuda biraz farklı bir görüşe sahiptir. USPSTF de menopoz şikayetlerinin kısa süreli tedavisi için HET’i önermekte ve bu kullanımda güvenli olduğunu belirtmektedir.

Ancak güncel tavsiyelerinde, hastalıkların önlenmesi amacıyla menopoz sonrası hormon preparatlarının kullanımını reddetmektedir. Dezavantajlar arasında, örneğin

• invaziv meme kanseri (meme kanserinin özellikle kötü huylu türü),
• venöz tıkanıklıklar (tromboemboliler)

gibi dezavantajlar, avantajlardan daha ağır basacaktır.

Bu nedenle hormon replasman tedavisi her zaman dikkatli ve temkinli bir şekilde uygulanmalıdır. Jinekolog, hasta ile birlikte

• hormon replasman tedavisinin tıbbi olarak endike olup olmadığını ve
• faydaların olası riskleri aşıp aşmayacağına karar verecektir.

Hormon replasman tedavisinin uygulanması

Hormon replasman tedavisi sabit bir şemaya tabi değildir; her kadının hormonal özelliklerine göre uyarlanmalıdır. Bu nedenle, tedavi planlaması sırasında hastalar jinekologlarına adet döngüsünün seyri ve olası özel durumlarla ilgili tüm bilgileri sağlamalıdır. Ancak bu şekilde jinekolog doğru tedavi dozunu belirleyebilir. Örneğin, meme kanseri geçirmiş veya rahim ameliyatı geçirmiş kadınlarda semptomlar farklı şekilde tedavi edilir.

HET kapsamında, vücuda daha önce vücutta üretilen hormonlar çoğunlukla bir kombinasyon tedavisi kapsamında verilir. Östrojen ve progestin hormonları birleştirilir.

Bu sayede menopoz belirtileri etkili bir şekilde hafifletilebilir. Böylece hastalar, vücutlarındaki hormonal süreçleri daha az hissederler veya hiç hissetmezler.

Hormon preparatları birçok farklı çeşitte mevcuttur. Bunlar

• tablet,
• krem,
• fitil,
• yama veya
• enjeksiyon

yoluyla uygulanır. Alman-İsviçre dernekleri kremlerin kullanılmasını önermektedir.

Menopoz şikayetlerine karşı bitkisel ilaçlar

İlaçla menopoz tedavisine alternatif olarak, keçi otu veya akçaağaç gibi bitkisel ilaçlar mevcuttur. Uyku bozukluklarına karşı kediotu yardımcı olur.

Ancak bitkisel preparatların yararı bilimsel olarak kanıtlanmamıştır. Sıcak basmaları, bazı durumlarda özel serotonin geri alım inhibitörleri ile de tedavi edilebilir. Burada da, bitkisel ilaçlarda olduğu gibi, uzun vadeli riskler henüz bilinmemektedir. Şikayetlerin türüne bağlı olarak, semptomların akut tedavisi için başka preparatlar da değerlendirilebilir.

Yaşam tarzı değişikliği

Ayrıca, aşağıdakiler gibi yaşam tarzı değişiklikleri de

• daha fazla egzersiz,
• bilinçli beslenme ve
• sigara içmekten kaçınmak

gibi yaşam tarzı değişiklikleri de

• aşırı kilo,
• yağ metabolizması bozuklukları,
• Tip 2 diyabet ve
• yüksek tansiyon gibi hormon eksikliğine bağlı hastalıkların gelişme riskini azaltır.

Hafif giysiler, boyuna veya alnına uygulanan soğuk bir bez veya soğuk kompres, sıcak basmalarını daha katlanılabilir hale getirebilir. Uyku bozuklukları yaşayan kadınlar, öğleden sonra kafeinli içeceklerden kaçınmalı ve akşam yemeğini biraz daha erken yemelidir.

Doğru tedavi yaklaşımıyla, menopoz şikayetlerini oldukça katlanılabilir bir düzeye indirmek mümkündür.

Menopozun ilk belirtileri nelerdir?
Menopozun ilk belirtileri arasında genellikle adet döngüsünde ve kanamasında meydana gelen değişiklikler yer alır. Ayrıca sıcak basması, terleme veya uyku bozukluğu gibi tipik semptomlar da ortaya çıkabilir. Ruh hali değişimleri ve bedensel değişiklikler de görülebilir. Ancak birçok kadın menopozun başlangıcını farklı şekilde yaşar ve bazıları başlangıçta hiçbir şikayet yaşamaz.

Menopozda tipik belirtiler nelerdir?
Menopozun tipik şikayetleri arasında özellikle sıcak basması ve terlemeler yer alır. Buna ek olarak uyku bozuklukları, ruh hali değişimleri ve vajinal kuruluk gibi mukoza değişiklikleri de görülebilir.  Ancak her belirti doğrudan hormonal değişikliklere atfedilemez. Bir şikayetin ne kadar belirgin olduğu kadından kadına değişir.

Menopozun hangi aşamaları vardır?
Menopoz dönemi çevresinde çeşitli zaman dilimleri ayırt edilir. Premenopoz, perimenopoz, menopoz ve postmenopoz gibi terimler, son adet kanamasını çevreleyen farklı aşamaları tanımlar. Menopozun kendisi, tam anlamıyla uzun bir dönem değildir; aksine, en son adet kanamasını ifade eder. Menopoz, geriye dönük olarak, on iki ay boyunca başka bir adet kanaması görülmediğinde tespit edilir.

Menopoz ne kadar sürer?
Menopozun süresi kişiden kişiye değişir ve her kadın için kesin olarak tahmin edilemez. Hormonal değişim genellikle menopozdan birkaç yıl önce başlar ve sonrasında da devam eder. Son adet kanaması ortalama olarak 51 yaşında gerçekleşir.  Ancak menopozun ne zaman başlayacağı ve şikayetlerin ne kadar süreceği önemli ölçüde değişiklik gösterebilir.

Şiddetli menopoz şikayetlerinde ne yardımcı olur?
Hangi tedavinin uygun olduğu, şikayetin türüne ve şiddetine bağlıdır. Egzersiz ve diğer önlemler genel refahı destekleyebilirken, şiddetli menopoz şikayetleri bir doktorla görüşülmelidir.  Östrojen veya östrojen ile progestojen kombinasyonundan oluşan hormon tedavisi, özellikle sıcak basmalarını etkili bir şekilde hafifletebilir; ancak bu tedavi olası riskler içerir ve her hasta için ayrı ayrı değerlendirilmelidir. Olağandışı veya şiddetli kanamalar ile diğer dikkat çekici şikayetler durumunda, bir kadın hastalıkları uzmanına danışılması tavsiye edilir.