Hastalıkların önlenmesi ve erken teşhisi için sağlık kontrolü - Sağlık muayenesi (check-up) nasıl yardımcı olabilir?

Sağlık kontrolü, sık görülen ve

• etkili bir şekilde tedavi edilebilen ve
• erken evreleri teşhis yöntemleriyle tespit edilebilen hastalıkların erken teşhisine hizmet eder.

Bunlar arasında

• kalp-damar hastalıkları ve
• böbrek hastalıkları ile
• diyabet (diabetes mellitus).

Bu hastalıklar yaklaşık 35 yaşından itibaren artmaya başlar. Bu nedenle sağlık sigortaları, 35 yaş ve üzeri tüm kişiler için üç yılda bir yapılan temel sağlık kontrolü muayenesinin masraflarını karşılar.

Sağlık muayenesi, aile hekimleri (genel pratisyenler, pratisyen hekimler ve iç hastalıkları uzmanları) tarafından yapılır.

Sağlık muayenesi çeşitli alt muayenelerden oluşur:

• tıbbi öykü alma,
• kan basıncı ölçümü de dahil olmak üzere fizik muayene,
• idrarda kan, protein ve glikoz (şeker) taraması ile
• kandaki kolesterol ve glikoz düzeylerinin ölçülmesinden oluşur.

Tetkiklerin değerlendirilmesinin ardından bir sonuç görüşmesi yapılır. Bu görüşmede doktor, hastaya bulguları bildirir. Gerekirse, hastaya ileri tetkikler için önerilerde bulunur.

Sağlık kontrolü, erken aşamada genellikle fiziksel şikayetler göstermeyen hastalıkları tespit etmeyi amaçlamaktadır. Bu nedenle, kendini zinde ve fiziksel olarak sağlıklı hisseden kişiler de sağlık kontrolünden geçmelidir.

Sadece düzenli kontroller sayesinde vücuttaki değişiklikler erken aşamada tespit edilebilir ve sağlık riskleri önlenebilir. Böylelikle şüpheli vakalar ileri tetkiklerle daha ayrıntılı bir şekilde teşhis edilebilir ve tespit edilen hastalıklar zamanında tedavi edilebilir. Bu da iyileşme şansını artırır. Ayrıca, sağlık kontrolü sayesinde sağlığa zararlı davranışlar tespit edilip değiştirilebilir.

Kalp-damar hastalıkları, böbrek hastalıkları ve diabetes mellitus için bilinen risk faktörleri vardır. Bunlar, hastanın bu risklerden kaçınabilmesi için sağlık kontrolü sırasında değerlendirilir.

Ayrıca, sağlık kontrolünün kanser hastalıklarının erken teşhisi için yapılan bir muayene ile birlikte gerçekleştirilmesi önerilir. Böylelikle sağlık kontrolü, örneğin cilt kanseri gibi kanser türlerinin önlenmesine de hizmet edebilir. Henüz herhangi bir belirti göstermeyen diğer hastalıklar da sağlık kontrolü sayesinde tespit edilebilir.

Sağlık kontrolü, genel zindelik ve sağlık durumunu da belirleyebilir. Fiziksel zayıflıklar erken aşamada tespit edilir. Böylece, ileri yaşlarda ciddi hastalıklara yol açmadan önce, daha genç yaşlarda başarılı bir şekilde düzeltilebilirler.

Yasal erken teşhis ve önleyici muayeneler kapsamında yapılan sağlık kontrolünün süreci açıkça düzenlenmiştir. İlk olarak, aşağıdakilerin ele alındığı ayrıntılı bir görüşme yapılır:

• kişinin kendi hastalık geçmişi (kişisel anamnez; örn. mevcut altta yatan hastalık, ilaç kullanımı),
• yakın akrabaların hastalıkları (aile öyküsü) ve
• sosyal çevre (sosyal anamnez)

sorulur ve böylece bir risk profili oluşturulur.

Ardından sağlık kontrolü kapsamında kapsamlı bir fizik muayene yapılır. Fizik muayene kapsamında

• tüm vücudun klinik muayenesi (tüm vücut muayenesi), genital ve anal bölgenin incelenmesi dahil,
• kalp ve akciğerlerin dinlenmesi,
• karın bölgesi ve önemli lenf düğümlerinin elle muayenesi ile
• refleks durumu dahil olmak üzere hareket sisteminin değerlendirilmesi,
• deri ve duyu organlarının değerlendirilmesi.

Ayrıca, laboratuvarda

• toplam kolesterol ve glikoz değerleri ile
• protein,
• glikoz,
• eritrositler (kırmızı kan hücreleri),
• lökositler (beyaz kan hücreleri) ve
• idrardaki nitrit

belirlemek.

Bulguların değerlendirilmesi birkaç gün sürebileceğinden, ikinci bir muayene randevusunda nihai bir danışma gerçekleştirilir. Hastaya yapılan sağlık taraması muayenesinin sonucu bildirilir. Doktor, hastayla gelecekteki yaşam tarzı açısından olası sonuçları görüşür.

Bu görüşmede özellikle hastanın risk profili ve sağlığına zararlı olabilecek davranışlar ele alınmalıdır. Sağlık kontrolü, bir hastalık şüphesine yol açabilir. Bu durumda doktor, daha ayrıntılı ve hedefli bir teşhis süreci başlatır ve gerekirse tedaviye başlar.

Sağlık muayenesinde BMI'nin belirlenmesi

Vücut Kitle İndeksi (BMI), vücut ağırlığının değerlendirilmesinde kullanılan bir ölçüdür. BMI, ağırlığın boya oranından hesaplanır. Formül şöyledir:

BMI = (vücut ağırlığı (kg)) bölü (boy (m))^².

BMI oldukça yüzeysel bir değerdir; ancak bazı sınırlamalar olmakla birlikte, zayıflık veya aşırı kilo olup olmadığının değerlendirilmesinde yardımcı olur.

Fizik muayeneye başlamadan önce doktor, hastanın tıbbi geçmişini (anamnez) alır.

Bu süreçte, hastanın geçmişteki veya şu anda mevcut olan hastalıkları hakkında bilgi alır. Ayrıca, daha önceki sağlık sorunları ve geçirdiği ameliyatlar hakkında da sorular sorar. Yakın akrabalarda görülen hastalıklar da görüşmenin bir parçasıdır. Bu tür hastalıklar arasında örneğin

• diyabet,
• kalp krizi ve
• kanser hastalıkları.

Hastanın kullandığı ilaçlar da sorgulanır.

Anamnezın önemli bir parçası da kişinin bireysel yaşam alışkanlıkları ve yaşam koşullarıdır. Bunlara örnek olarak şunlar verilebilir:

• beslenme alışkanlıkları,
• alkol tüketimi,
• nikotin kullanımı,
• mesleki veya özel hayat kaynaklı stres ve
• fiziksel veya sportif aktiviteler.

Doktor, hedefli sorular sorarak, kişinin kendisinde veya kalıtsal olarak belirli risk faktörlerinin olup olmadığını tespit etmeye çalışır.

Sağlık kontrolü sırasında stetoskopla muayene

Sağlık muayenesi sırasında doktor, stetoskopla göğüs kafesini (kalp ve akciğerleri) dinler. Bu muayeneye oskültasyon denir. Bu sırada doktor, olağandışı solunum sesleri veya solunumla ilgili yan seslere (hırıltı ve sürtünme sesleri) ile kalp seslerine veya kalp üfürümlerine dikkat eder.

Bu sayede örneğin

• kalp kusurları,
• perikardit (kalp zarının iltihabı),
• kronik obstrüktif akciğer hastalığı (KOAH),
• astım veya
• akciğer amfizemi

tespit etmek.

Kalp ve dolaşım sistemi muayenesi

Doktor nabız sıklığını (dakikadaki kalp atış sayısı) belirler. Bu sırada hem nabızın kalitesine (örn. yumuşak, zayıf) hem de düzenliliğine dikkat eder.

Bu, kalp ve damar hastalıkları hakkında ipuçları verir; örneğin

• kalp ritim bozuklukları,
• kalp yetmezliği,
• aort darlığı gibi.

Ayrıca kan basıncı da ölçülür; 140/90 mmHg’den yüksek değerler yüksek tansiyon olarak kabul edilir. Bu erken evredeki yüksek tansiyon durumunda bile

• kalp krizi,
• felç ve
• böbrek yetmezliği

artar.

Sağlık kontrolünde EKG

Doktor, kalp ritminde düzensizlikler veya başka anormallikler tespit ettiğinde EKG (elektrokardiyogram) kullanılır. Bunlar nefes darlığı veya göğüs ağrısı da olabilir.

EKG, kalp kasının elektriksel aktivitesini kaydeder. Bunun için cilde elektrotlar yerleştirilir. EKG sayesinde, kalp atış hızı ve kalp ritmi belirlenebilir ve kalp kulakçıkları ile kalp odacıklarının elektriksel aktivitesi okunabilir.

Böylece EKG, örneğin

• kalp ritmi bozuklukları,
• kalp krizi,
• kalp duvarında kalınlaşma,
• bir kalp odacığına aşırı yük binmesi,
• perikardit veya
• kalp kası iltihabı (miyokardit),

ayrıca elektrolit dengesizlikleri ve istenmeyen ilaç etkilerine de işaret edebilir.

Sağlık kontrolü sırasında cilt muayenesi

Cilt muayenesi sırasında doktor, aşağıdakiler gibi dikkat çeken cilt değişikliklerine dikkat eder:

• egzama (deri döküntüleri),
• ülserler,
• aşırı sayıda ben veya
• gözle görülür şekilde değişmiş benler.

Gözle görülür cilt değişiklikleri tespit ederse, daha ayrıntılı bir değerlendirme için hasta bir dermatoloğa sevk edilir.

Fizik muayenelerin yanı sıra, sağlık kontrolü sırasında bazı laboratuvar testleri de yapılır.

Kan ve idrardaki belirli değerlerin ölçülmesi sayesinde metabolik bozukluklar (örn. diyabet) veya böbrek hastalıkları tespit edilebilir. Doktor bu sayede bu tür hastalıkların gelişme riskini de değerlendirebilir.

Kan değerleri

Kan tahlili kapsamında hastadan kan örneği alınır ve bir laboratuvara gönderilir. Bu sayede glikoz değerleri (kan şekeri) ve toplam kolesterol düzeyi belirlenir. Kesin ve norm tablolarıyla karşılaştırılabilir değerler elde etmek için kan alımı sabahları ve aç karnına yapılmalıdır. Yani hasta, kan alınmadan önce hiçbir şey yememiş olmalıdır.

Sonuç genellikle birkaç gün içinde doktora ulaşır. Belirlenen kan şekeri değeri, kılcal tam kanda 60 ile 100 mg/dl arasında olmalıdır. Bu değerin üzerindeyse, bu durum diabetes mellitus'a işaret edebilir. Bu durumda doktor, daha kapsamlı bir diyabet teşhisi süreci başlatacaktır. Ancak çok düşük bir değer de bir bozukluğa işaret edebilir.

Sağlık kontrolünde belirlenen toplam kolesterol düzeyi 200 ile 220 mg/dl arasında olmalıdır. Daha yüksek değerler, yanlış beslenme veya yağ metabolizması bozukluklarına işaret edebilir. Çok yüksek toplam kolesterol değeri, arter sertleşmesi (ateroskleroz) riskini artırır. Ateroskleroz ise kalp krizi ve felç gibi ciddi kardiyovasküler hastalıkların ortaya çıkmasına neden olabilir.

Bu nedenle, yüksek kan yağ değerlerinin zamanında tedavi edilmesi önemlidir.

Toplam kolesterolün yanı sıra, doktor LDL değerini (“kötü” kolesterol) ve HDL değerini (“iyi” kolesterol) de ölçtürebilir. LDL değeri 160 mg/dl’nin altında, HDL değeri ise 40 mg/dl’nin üzerinde olmalıdır.

Ancak LDL-HDL oranı da önemlidir: Sağlıklı bir kişide bu oran üçten az olmalı, risk altındaki hastalarda ise daha da düşük olmalıdır.

İdrar tahlili

Sağlık kontrolü kapsamında hasta bir idrar örneği verir ve bu örnek de laboratuvara gönderilir.

Laboratuvar şimdi aşağıdaki değerleri belirler:

• protein,
• glikoz,
• eritrositler (kırmızı kan hücreleri),
• lökositler (beyaz kan hücreleri) ve
• nitrit

idrarında. Bu değerler, doktora

• diyabet,
• bakteriyel enfeksiyon,
• beslenme yetersizliği veya
• böbrek hastalığı

olup olmadığını gösterir.

Yasal erken teşhis ve önleyici muayeneler kapsamında düzenlenen sağlık kontrolü yararlıdır, ancak sınırlıdır. Bunun yanı sıra, kapsamlı bir sağlık kontrolü de faydalı olabilir.

Bu, örneğin uzun bir aradan sonra tekrar spor yapmaya başlamak isteyen kişiler için geçerlidir. Ayrıca, düzenli sağlık kontrolü sırasında da genişletilmiş bir bireysel risk profili oluşturmak amacıyla ek tetkikler yapılabilir. Bunlara örnek olarak

• PSA testi ile prostat değişikliklerini tespit etmek amacıyla PSA değerinin belirlenmesi
• genişletilmiş kan tahlili (örneğin elektrolitler, vitaminler, eser elementler, enzimler, tümör belirteçlerinin ölçülmesi)
• akciğer fonksiyon testi
• görme testi
• dışkı testi (örneğin mantar, bakteri, parazit ve çevresel toksinlerin tespiti)
• Ultrason muayeneleri (örneğin boyun damarları, tiroid bezi, karın organları, böbrekler, mesane, prostat)
• bacaklarda kan akışının ölçülmesi
• Helicobacter testi
• AIDS testi
• Hormon analizleri
• Romatizma riski değerlendirmesi (CCP antikorları)
• immünolojik dışkı tahlili yoluyla kolon kanseri erken teşhisi

35 yaşın üzerindeki tüm sporcular ve spora yeniden başlayanlar için spor hekimliği uygunluk muayenesi önerilir. Spor sağlık kontrolü genellikle aşağıdaki muayenelerden oluşur:

• Tıbbi öykü (buna spor öyküsü de dahildir)
• Normal sağlık kontrolüne benzer fizik muayene
• Dinlenme EKG'si ve gerekirse efor EKG'si
• İdrar tahlili ve kan tahlili (örn. tam kan sayımı)
• Sağlık durumu ve spor yapmaya uygunluk temelinde uygun spor dalının seçimi ve antrenman planlaması konusunda danışmanlık.

Ancak, yasal sağlık sigortaları kapsamlı sağlık kontrolünün masraflarını karşılamamaktadır. Doktorlar bu sağlık kontrol muayenelerini, sözde Bireysel Sağlık Hizmetleri (IGeL) kapsamında sunmaktadır.

Son danışma görüşmesi, fizik muayene ile kan ve idrar örneklerinin alınmasından birkaç gün sonra gerçekleştirilecektir. 

Hastaya yapılan sağlık kontrolünün sonuçları hakkında bilgi verilir. Gerekirse, doktor hastayla gelecekteki yaşam tarzı açısından olası sonuçları görüşür. Bu görüşmede özellikle

• tespit edilen risk faktörleri ve
• sağlığa zararlı davranışların azaltılması veya önlenmesi

konuları ele alınmalıdır. Doktor, gerekirse beslenme veya egzersiz gibi konularda yaşam tarzı değişikliği için önerilerde bulunur. Özellikle diabetes mellitus ve kardiyovasküler hastalıklar, genellikle sağlıklı bir yaşam tarzı ile önlenebilir. Buna örnek olarak

• düzenli fiziksel aktivite veya spor
• dengeli ve çeşitlilik içeren beslenme, yağlı gıdalardan kaçınma
• yeterli sıvı alımı (günde en az 2 litre)
• sigara içmekten tamamen kaçınmak
• ölçülü alkol tüketimi
• Stresten kaçınmak

Check-up son görüşmesinin bir diğer amacı da hastaya kanser erken teşhis muayenelerinin önemini vurgulamaktır. Tüm bulgular normalse, bir sonraki check-up muayenesi yine üç yıl sonra yapılmalıdır.