Karaciğer hastalıkları, metabolizmanın merkezi organı olan karaciğeri etkileyen çok çeşitli rahatsızlıkları kapsar. Karaciğer son derece dayanıklı bir organdır; ancak tipik semptomlar genellikle görülmediği için birçok karaciğer hastalığı uzun süre fark edilmeden kalabilir. Karaciğer hastalıkları akut veya kronik seyredebilir ve yağlı karaciğerden hepatite, hatta karaciğer sirozuna kadar uzanır.
Karaciğer hastalıkları genellikle GOT ve GPT gibi karaciğer enzim değerlerindeki değişikliklerle fark edilir. Alkol tüketimi, aşırı kilo, viral hepatit veya hemokromatoz ve Wilson hastalığı gibi genetik hastalıklar, bu hastalıkların sık görülen nedenleri arasındadır. Otoimmün hepatit veya primer biliyer kolangit (PBC) gibi kronik karaciğer hastalıkları da önemli bir rol oynar. Karaciğer sirozu veya hepatosellüler karsinomu önlemek için karaciğer hastalığının erken teşhisi hayati önem taşır.
Karaciğer Hastalıkları - Bir Bakışta
Dünya genelinde hepatit enfeksiyonları (karaciğer iltihabı), en yaygın bulaşıcı hastalıklar arasında yer alır. Bu enfeksiyonlar, akut ve/veya kronik iltihaplanmaya yol açabilir. Karaciğer tümörlerinden farklı olarak, karaciğer iltihabı genellikle karaciğerin sadece bir bölümünü değil, tüm organı etkiler.
Karaciğer iltihapları akut veya kronik olarak ortaya çıkabilir. En çok korkulan durum karaciğer yetmezliğidir. Bu durum,
- şiddetli seyreden bir akut karaciğer iltihabı (hepatit) sırasında veya
- daha hafif ancak uzun süreli ve dolayısıyla kronik iltihaplanma süreçlerinin bir sonucu olarak
ortaya çıkabilir.
Enflamasyon, karaciğer hücrelerinin tahribatına, yani hücrelerin ölmesine yol açar.
Sonuç olarak, hepatit, karaciğerin çeşitli hastalık nedenlerine ve patojenlere karşı gösterdiği tek tip bir tepkinin ifadesidir. Bunlar virüsler veya bakteriler olabilir; ancak karaciğer ve/veya safra yollarındaki otoimmün hastalıklar (birincil biliyer kolanjit (PBC), birincil sklerozan kolanjit (PSC) veya otoimmün hepatit (AIH)) de hepatite yol açabilir.
Hastalık altı aydan uzun sürerse kronik hepatit olarak adlandırılır.
Akut veya kronik hepatitin sık görülen nedenleri şunlardır:
- aşırı alkol tüketimi ve
- yağ ve şeker metabolizmasında buna bağlı bozukluklara yol açan aşırı kiloluk.
Bu son durumlarda, yağlı karaciğer iltihabı (steatotik karaciğer hastalığı, SLD), yani steatohepatit ortaya çıkar. Bu durum
- alkol tarafından tetiklenebilir (metALD, metabolik ve alkolle ilişkili karaciğer hastalığı) veya
- alkol tüketimi olmaksızın metabolik faktörler (örneğin aşırı kilo) nedeniyle ortaya çıkabilir (MASLD (metabolik disfonksiyonla ilişkili steatotik karaciğer hastalığı)).
Karaciğer hastalıkları, enflamatuar ve tümörlü olarak ikiye ayrılır. Karaciğer hastalıkları arasında şunlar sayılabilir:
- Hepatit
- Yağlı karaciğer
- Karaciğer sirozu
- Karaciğer koması
- Akut karaciğer yetmezliği
- Ekinokokoz (tilki veya köpek tenyası enfeksiyonları).
Karaciğer, safra kanalları aracılığıyla safra kesesiyle bağlantılıdır. Bu kanallar, safra sıvısını karaciğerden oniki parmak bağırsağına (duodenum) taşır. Bu nedenle, geniş anlamıyla karaciğer hastalıkları arasında safra kanallarının iltihabı, yani kolanjit de yer alır.
Birincil biliyer kolanjit (PBC) ve birincil sklerozan kolanjit (PSC) arasında ayrım yapılır. Bu hastalık tabloları kolestatik karaciğer hastalıkları arasında yer alır.
Karaciğer tümörleri
Karaciğer tümörleri kötü huylu veya iyi huylu olabilir. İyi huylu tümörler hayati tehlike oluşturmaz, ancak yine de şikayetlere neden olabilir. Burada genellikle tümörün boyutu ve türü belirleyicidir.
Kötü huylu tümörler, organların yapısal sınırlarını aşar ve diğer organlarda yayılımlar oluşturabilir (metastaz).
Karaciğer tümörleri organın kendisinde ortaya çıkabilir ve bu nedenle birincil tümörler olarak adlandırılır. Bunlara örnek olarak şunlar verilebilir
- karaciğer hücreli kanser (hepatoselüler karsinom) ve
- safra kanalı kanseri (kolanjiyoselüler karsinom).
Ancak çoğu durumda ikincil tümörler, yani karaciğer metastazları söz konusudur. Bu durumda kanser hücreleri, başka bir tümörden kan ve lenf yolları aracılığıyla karaciğere ulaşmıştır. Karaciğer metastazları sıklıkla
Bu nedenle, karaciğer metastazlarında birincil tümörün de tedavi edilmesi gerekir.
Karaciğer tümörleri genellikle belirgin semptomlar ortaya çıktığında veya önleyici muayeneler sırasında tesadüfen saptandığında fark edilir; örneğin
- kilo kaybı,
- genel halsizlik ve
- hastanın güçsüzlüğü gibi.
Karaciğer hastalıklarında görülen belirtiler
En sık görülen belirti genellikle başlangıçta yorgunluk/bitkinlik, yani “fatigue”dır.
Karaciğer hastalığına işaret edebilecek bir diğer tipik belirti ise, safra akışındaki bozukluktan kaynaklanan kaşıntıdır. Bu durumda metabolizma atıkları vücutta birikir ve tıbbi terimle "pruritus" olarak adlandırılan bu belirtiyi tetikler.
Bazen kaşıntı, “karaciğerin ağrı ifadesi” olarak adlandırılır. Karaciğerin kendisi, sadece bağ dokusundan oluşan kapsülünde ağrıya duyarlıdır; organın içi ise ağrıya duyarlı değildir.
Karaciğerin en belirgin belirtisi, gözlerin skleralarının ve şiddetli vakalarda cildin sararmasıdır (ikterus). İleri evre karaciğer hastalığı olan hastalarda özel bir ağız kokusu da görülür. Tıbbi olarak bu ağız kokusuna Foetor hepaticus denir. Ancak, hastalığın ileri evrelerinde ortaya çıkması nedeniyle karaciğer hastalığının erken teşhisinde kullanıma uygun değildir.
Kronik karaciğer iltihabı, karaciğer sklerozu, yani siroza yol açabilir. Bu durumda karaciğer fonksiyonu sadece kısmen düzelebilir. Sirozda karaciğer dokusu bağ dokusuna dönüşür. Bu yapısal değişiklikler kısmen o kadar ilerlemiştir ki, artık geri dönüşü yoktur.
Bununla birlikte, karaciğer birçok durumda organın sadece bir kısmının işlevini sürdürerek hayati görevlerini yerine getirebilir.
Karaciğer sirozunun eşlik eden belirtileri şunlardır
- konsantrasyon bozuklukları,
- titreme ve kas seğirmeleri,
- şiddetli yorgunluk.
İleri evredeki karaciğer sirozu görseli © SciePro | AdobeStock
Teşhis
Karaciğer hastalığına işaret eden semptomlar söz konusu olduğunda, bir doktor tarafından yapılacak kapsamlı bir muayene büyük önem taşır. Kişinin hastalık geçmişi, tüm semptomları ile beslenme ve yaşam tarzına ilişkin bilgiler kaydedilir (anamnez).
Doktor, karaciğerde olası şişlik, büyüme ve sertleşmeleri tespit etmek için üst karın bölgesini elle muayene eder.
Ultrason muayenesi (sonografi), karaciğerin ve safra yollarının durumunu gösterir.
Safra kanalları ayrıca endoskopik veya radyolojik olarak da incelenebilir. Bu incelemeler sırasında değişiklikler veya safra taşları tespit edilip çıkarılabilir (ERCP ve kolanjiyoskopi).
Kan tahlili, normal değerlerden olası sapmalar hakkında bilgi verir. Yüksek lökosit sayısı ve yüksek C-reaktif protein, yaygın iltihap belirteçleridir. Ayrıca, hepatit virüsleri ile enfeksiyon durumunda bağışıklık sisteminin verdiği savunma tepkisine dair işaretler de kanda tespit edilebilir.
Karaciğer biyopsisi (doku örneği), doktora karaciğerin doku durumu hakkında bilgi sağlar. Bu işlemde, organ karın derisi ve kaburgalar arasından içi boş bir iğne ile delinir. İşlem sadece birkaç saniye sürer ve hafif bir anestezi altında gerçekleştirilir.
Teşhis
Karaciğer hastalığına işaret eden semptomlar söz konusu olduğunda, bir doktor tarafından yapılacak kapsamlı bir muayene büyük önem taşır. Kişinin hastalık öyküsü, tüm semptomları ile beslenme ve yaşam tarzına ilişkin bilgiler kaydedilir (anamnez).
Doktor, karaciğerde olası şişlik, büyüme ve sertleşmeleri tespit etmek için üst karın bölgesini muayene eder. Ultrason muayenesi (sonografi), karaciğerin ve safra yollarının durumunu gösterir.
Safra kanalları ayrıca endoskopik veya radyolojik yöntemlerle de incelenebilir. Bu incelemeler sırasında değişiklikler veya safra taşları tespit edilip çıkarılabilir (ERCP ve kolanjiyoskopi).
Kan tahlili, normal değerlerden olası sapmalar hakkında bilgi verir. Yüksek lökosit sayısı ve yüksek C-reaktif protein, yaygın iltihap belirteçleridir. Ayrıca, hepatit virüsleri ile enfeksiyon durumunda bağışıklık sisteminin verdiği savunma tepkisine dair ipuçları da kanda tespit edilebilir.
Karaciğer biyopsisi (doku örneği), doktora karaciğerin doku durumu hakkında bilgi sağlar. Bu işlemde, organ karın derisi ve kaburgalar arasından içi boş bir iğne ile delinir. İşlem sadece birkaç saniye sürer ve hafif bir anestezi altında gerçekleştirilir.
Tedavi
Karaciğer hastalığının tedavisi, hastalığın kesin nedenlerine göre belirlenir. Hafif hasar görmüş bir karaciğer tamamen iyileşebilir. Sirozda karaciğerdeki hasarlar geri dönüşlü değildir; meydana gelen değişiklikler geri alınamaz. Akut karaciğer yetmezliği veya karaciğer koması gibi ciddi karaciğer hastalıkları, mutlaka klinik ortamda tedavi edilmesi gereken tıbbi acil durumlardır.
Birçok bulaşıcı hastalık, uygun önleyici tedbirler alınarak önlenebilir: örneğin, Hepatit B virüsüne karşı aşı yapılabilir ve enfeksiyon bu şekilde önlenebilir. Hepatit C virüsüne karşı son zamanlarda çok etkili ilaçlar bulunmaktadır. Karaciğerin bakteriyel veya paraziter enfeksiyonlarına karşı da etkili ilaçlar mevcuttur.
Ancak basit hijyen kurallarına uymak da hepatit gelişimini önlemeye yardımcı olur. Nitekim dünyanın birçok ülkesinde, kontamine içme suyu veya gıda maddeleri bu hastalıkların bazıları için olası bir bulaşma yoludur.
Alkol tüketimi veya aşırı kilo nedeniyle ortaya çıkan hepatitlerde, ancak bu tetikleyicilerden kaçınmak iyileşmeye yol açabilir. Şu ana kadar bu konuda çok az sayıda etkili ilaç mevcuttur ve zararlı faktörler neredeyse her zaman hastalığın kötüleşmesine yol açmaktadır. Alkol tüketiminden kaynaklanan karaciğer hasarları, alkolden uzak durarak durdurulabilir.
Kronik karaciğer hastalığının oldukça ilerlemiş aşamalarında, karaciğer nakli uzun vadede hayatta kalmak için tek şans olabilir. Ancak şu anda ihtiyaç duyulandan çok daha az organ mevcuttur.
Otoimmün karaciğer iltihabının (otoimmün hepatit) tedavisi, immünosüpresif ilaçların verilmesiyle gerçekleştirilir. Bu tedavide özellikle kortizon preparatları ve diğer immünomodülatör terapötikler kullanılır. Çoğu durumda, uzun süreler boyunca bile iltihaplanma aktivitesinin tamamen gerilemesi sağlanamaz.
Sıkça Sorulan Sorular
Karaciğer hastalığının tipik belirtileri nelerdir?
Karaciğer hastalığının tipik belirtileri arasında sarılık, kaşıntı, sağ kaburga kemerinin altındaki üst karın bölgesinde baskı hissi ve karaciğer enzimlerinde yükselme sayılabilir. Bazı hastalar ayrıca yorgunluk veya mukoza zarlarında değişiklikler de yaşayabilir. Ancak birçok karaciğer hastalığı, uzun süre belirgin bir belirti göstermeden seyreder.
Karaciğer hastalıklarının nedenleri nelerdir?
Karaciğer hastalıkları, alkol tüketimi, aşırı kilo, hepatit enfeksiyonları veya hemokromatoz ya da bakır birikimi hastalığı gibi genetik hastalıklar gibi birçok nedenden kaynaklanır. Otoimmün hepatit veya primer sklerozan kolangit gibi otoimmün hastalıklar da safra yollarını etkiler. Günümüzde en yaygın neden yağlı karaciğer hastalığıdır.
Karaciğer hastalıkları ne zaman kronikleşir?
Bir karaciğer hastalığı, iltihaplanma veya karaciğer hasarı aylarca sürdüğünde kronik hale gelir. Kronik karaciğer hastalıkları, karaciğer hücrelerinin doku ile yer değiştirdiği siroza dönüşebilir. Hastalığın ilerlemesiyle birlikte karaciğer hücreli karsinom veya hepatosellüler karsinom riski artar.
Karaciğer hastalıklarının teşhisi nasıl yapılır?
Karaciğer hastalığının teşhisi, hasta öyküsü ve fizik muayene ile başlar. Teşhis yöntemleri arasında bilirubin gibi laboratuvar testleri, görüntüleme yöntemleri ve bazı durumlarda karaciğer biyopsisi yer alır. Hepatoloji ve iç hastalıkları uzmanları kesin teşhisi koyar.
Hangi tedavi seçenekleri mevcuttur?
Tedavi seçenekleri, karaciğerin hangi hastalığa sahip olduğuna bağlıdır. Hepatitte antiviral tedaviler mevcuttur; hemokromatozda kan alma işlemi uygulanır ve ilerlemiş karaciğer sirozunda karaciğer nakli gerekebilir. Sağlıklı bir yaşam tarzı, birçok karaciğer hastalığını olumlu yönde etkileyebilir ve karaciğer hastalarının durumunu uzun vadede stabilize edebilir.
Yazıyı paylaş