Nörovasküler hastalıklar - Uzmanlar ve bilgiler

Nörovasküler hastalıklar, beyin ve omuriliğin kan damar sistemini etkileyen karmaşık hastalıklardır. Bu tıbbi terimde “nöro” beyin ve omuriliği, “vasküler” ise kan damar sistemini ifade eder.

Hem akut hem de kronik formları mevcuttur. Beyin, her türlü hasar mekanizmasına karşı çok hassas olduğundan, bu hastalıklar genellikle zamanla yarışılan durumlardır. Bu durumlar çoğunlukla hızlı müdahale gerektirir.

Genel olarak, nörovasküler hastalıklar grubuna şunlar dahildir:

• Damar şişkinlikleri (anevrizmalar)
• Kan damarları (kavernomlar)
• Arterler ve damarlar arasındaki kısa devre bağlantılar (arteriyovenöz fistüller)
• Damar daralmaları (stenozlar ve tıkanmalar)

Damar şişkinliklerinin (anevrizmaların) özelliği nedir?

Beyin arterlerinde (beyin damarlarında) ortaya çıkan anevrizmalara beyin anevrizması veya serebral anevrizma denir @ p6m5 /AdobeStock

Anevrizmalar, damarlarda oluşan kabarcık veya küre benzeri genişlemelerdir ve patladıklarında hayati tehlike arz eden kanamalara neden olurlar.

Rüptür, içi boş organların ve damarların yırtılması için kullanılan tıbbi terimdir. Yüksek tansiyon, özellikle de tansiyon krizleri, rüptür için risk faktörleridir.

Anevrizmalar prensip olarak her damarı etkileyebilir, ancak en sık olarak arterler etkilenir. Beyin arterlerinin etkilenmesi durumunda bunlara beyin anevrizması da denir. Venöz anevrizmalar çok daha nadirdir ve rüptür istisnai bir durumdur.

Kavernomlar nedir?

Kavernom, beyin ve omurilikte ortaya çıkabilen süngerimsi bir damar oluşumudur. Tam olarak ifade etmek gerekirse, kan damarlarının iyi huylu bir tümör hastalığıdır. Bu durumda çok sayıda düğüm benzeri yapı ve odacık oluşur.

Tıbbi terimler olan kavernom (kavern = oda) veya kavernöz hemanjiyom (hemanjiyom = kan damarı tümörü) da bu şekilde anlaşılabilir.

Kavernomların yırtılması nadir görülen bir komplikasyondur. Kavernomlar, anevrizmalardan çok daha nadirdir ve arteriyovenöz malformasyonlara (AVM) aittir. Bu, “arter-ven yumağı” olarak adlandırılan yapıların oluştuğu tüm damar malformasyonlarını kapsayan bir genel terimdir.

Kavernomlar, genellikle ancak nöbetlerle fark edilen damar malformasyonlarıdır @ Naeblys /AdobeStock

Dural arteriyovenöz fistüller ne anlama gelir?

Arteriovenöz fistüller (AVF) genel olarak, yüksek basınçlı ve düşük basınçlı sistemler arasındaki kısa devre bağlantıları olarak tanımlanır.

Yüksek basınçlı sisteme arterler (tıbbi terim: arterler), düşük basınçlı sisteme ise venler dahildir. Fistül yoluyla arterlerden doğrudan venlere kan akışı meydana gelir. 

Bu durum, aşağısındaki dokularda kan dolaşımı bozukluklarına yol açar. Dural AVF'ler, beyin ve omurilikte görülen özel damar anomalileridir, ancak çok nadir görülürler.

Beyindeki damar tıkanıklıkları nedir?

Beyindeki damar tıkanıklıkları, daralmalar veya sürüklenen pıhtılar nedeniyle ortaya çıkabilir. Çoğunlukla ön planda inme gibi bir olay yer alır. Bu durum, tıkalı damarın büyüklüğüne bağlı olarak ya çok az bir etkiye neden olabilir ya da ciddi komplikasyonlara yol açabilir.

Pıhtılar özellikle kalp ritim bozukluklarında oluşur; daralmalar ise çoğu durumda damar duvarındaki kireçlenmelerden (tıbbi terimle ateroskleroz) kaynaklanır.

Sağlıklı arter, kan akışının kısıtlandığı arter ve kan akışının bozulduğu arterin karşılaştırması @ Axel Kock /AdobeStock

Nörolojik sistemdeki farklı hastalıklar, çeşitli belirtilerle birlikte görülür. Örneğin, anevrizma öncelikle şiddetli baş ağrısı ile kendini gösterir.

İnme durumunda ise aşağıdaki belirtiler tipiktir:

• Görme bozukluğu
• Baş dönmesi
• Yürüyüş, denge ve koordinasyon bozuklukları
• Uyuşma veya güçsüzlük, genellikle kollarda, bacaklarda veya yüzde tek taraflı olarak
• Konuşma bozuklukları

Bir arteriyovenöz malformasyon (AVM), aşağıdaki belirtilerle kendini gösterir

• beyin kanaması belirtileriyle kendini gösterir
• Baş ağrısı
• Kulak çınlaması
• Nöbetler veya
• inme benzeri belirtiler

Kavernomlar semptomlara yol açtığında, bunlar genellikle kanamalar ve nöbetlerdir.

Nörovasküler hastalıkların en yaygın türü, beyin enfarktüsü olarak da bilinen inmedir. İnme, beyin dokusuna kan akışının bozulmasına neden olur. Bu durum, damarların tıkanması veya daralması sonucu ortaya çıkabilir.

İnme riski şu faktörlerle artar:

• Diyabet
• Yüksek tansiyon
• Hareketsizlik ve aşırı kilo
• Stres
• Sigara
• Kalp hastalıkları
• yaşlanma ve
• Genetik yatkınlık

Anevrizmalar genellikle sporadik olarak ortaya çıkar. Sporadik olanın tam tersi, ailede sık görülen anevrizmadır; ancak bu durum daha nadir görülür.

İnsanların yaklaşık yüzde 5'i beyinde anevrizma sorunu yaşar. Bunların yüzde 30'unda birden fazla yerde anevrizma görülür.

Burada özellikle ana arter (aort) ve diz arkasındaki arterler öne çıkmaktadır. Zaman zaman anevrizmalar, polikistik böbrek hastalığının bir eşlik edici belirtisi olarak ortaya çıkar.

Nörovasküler türdeki birçok hastalıkta, tarif edilen şikayetler hastalığın türü hakkında zaten önemli ipuçları sağlar. Bu ipuçları, anamnez görüşmesi sırasında hedefe yönelik sorularla ortaya çıkarılır. Tıp uzmanları, şüpheyi güçlendirmek için aile öyküsünü de dikkate almalıdır.

Anevrizma, özel bir tarama ile tespit edilebilir ve bu nedenle bazı durumlarda tesadüfen teşhis edilir. İki birinci derece akrabada bu hastalık varsa, anevrizma taraması yapılması önerilir.

MR anjiyografi (manyetik rezonans anjiyografi), manyetik rezonans tomografinin (MRG) özel bir türüdür. Bu görüntüleme yöntemi kan damarlarını gösterir ve nörovasküler hastalıklara dikkat çeker.

Kavernomlar da manyetik rezonans incelemelerinde iyi ve güvenilir bir şekilde görüntülenebilir. Şüphe kesinleştiğinde, çoğu zaman MR anjiyografi de tercih edilen tanı yöntemidir.

İnme ve buna bağlı damar tıkanıklıkları durumunda da manyetik rezonans görüntüleme kullanılır. Manyetik rezonans tomografisine önemli bir alternatif olan bilgisayarlı tomografi (BT), kontrast madde kullanıldığında en iyi sonuçları verir.

Kontrast madde kullanıldığında, tıp uzmanları bu yöntemi BT anjiyografi (CTA) olarak adlandırır. Ancak CTA’da kullanılan kontrast maddenin, MRA’da kullanılan kontrast maddeye göre daha fazla yan etkisi vardır. Bu durum böbrek sorunlarına ve alerjik reaksiyonlara yol açabilir.

Nörovasküler hastalıkların tedavisini kim gerçekleştirir?

Birçok nörovasküler hastalıkta, soruna neden olan faktörü ortadan kaldırmak veya damar değişikliklerini düzeltmek için cerrahi müdahale gerekir. Ancak, hastalığın şiddetine göre çok sayıda farklı tedavi seçeneği mevcuttur.

Beyindeki damar sistemi hastalıklarının uzmanlık alanı, vasküler beyin cerrahisidir. Burada son derece karmaşık hastalık tablolarının tedavisi söz konusu olduğundan, birkaç uzmanlık alanının işbirliği yapması gerekir.

Bunlar arasında şunlar yer alır:

• Nöroşirürji
• Nöroloji
• Nöroradyoloji
• Vasküler cerrahi
• Radyoterapi ve
• Ağrı Tedavisi

Çocuklar nörovasküler hastalıklardan muzdaripse, pediatrik beyin cerrahisi (çocuk beyin cerrahisi) de sürece dahil edilmelidir. Bu bölüm, cerrahi tedavi ve psikolojik destek konusunda irtibat noktasıdır.

Daralmış damarlar (stenozlar), bir stent, yani metal veya plastikten yapılmış bir damar desteği ile açık tutulabilir. Bu yöntem özellikle inme vakalarında yaygın olarak kullanılmaktadır.

Hastalarda damar şişmesi (anevrizma) varsa, doktorlar büyüklüğüne ve büyüme hızına göre bireysel olarak karar verir. 

Tedavide yaygın olarak kullanılan bir yöntem de endovasküler koilingdir. Bu işlemde doktorlar, bir kateter aracılığıyla metal spiraller (coil’ler) yerleştirir. Amaç, anevrizmaya kan akışını kesmektir. Böylece hayatı tehdit eden bir yırtılma riski azalır.

Bazı durumlarda koil uygulaması başarılı olmaz ve uygun değildir. Bu nedenle, anevrizmaların açık cerrahi ile ortadan kaldırılması da zaman zaman tercih edilir. Ancak bu işlemde genel anestezi ve kafatası kapağının açılması gerekir. Endovasküler tedavi ise lokal anestezi altında gerçekleştirilir.

AVM durumunda mikrocerrahi ameliyatı düşünülebilir; bu, mümkün olduğunca minimal bir cerrahi müdahaledir. 

Özellikle AV fistüllerinde mikrocerrahi yöntemler tercih edilir. Ameliyat sırasında oluşan travmayı en aza indirmek için kafatası veya omurilik kanalına küçük kesikler yoluyla girilir. 

Endovasküler yöntemler de mevcuttur ve benzer derecede iyi sonuçlar vermektedir.

Nörovasküler bir ameliyatın en ciddi komplikasyonu, sinir dokusunun zarar görmesidir. Bu nedenle, beyin veya omurilik kanalındaki ameliyat bölgesini iyi görebilmek son derece önemlidir. Bu amaçla özel ameliyat mikroskopları kullanılır.

Örneğin, nöromonitoring, akustik ve optik uyarılar yardımıyla sinirleri güvenli bir şekilde izlemeyi mümkün kılar. Bu, ameliyat sırasında sinir sisteminin zarar görme riskini en aza indirir.

Nörovasküler hastalıklarda tedavinin başarısı birçok faktöre bağlıdır, örneğin:

• Hasta kaç yaşında?
• Tedavi ne kadar erken başlıyor?
• Ve söz konusu nörovasküler hastalık hangi türdür?

İnme, anevrizma ve benzeri hastalıklarda tedavinin ne zaman başladığı büyük önem taşır. 

Bu hastalıklar, her saniyenin önemli olduğu acil durumlardır. İlgili semptomlar ortaya çıktığında, prognozun olabildiğince olumlu olması için ambulans çağırmaktan çekinmeyin.